يۇقىرى دەرىجىدە پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى ئازايتىش چۈشكۈنلۈك ئالامەتلىرىنى يېنىكلىتىشكە ياردەم بېرىشى مۇمكىن

مەنبە: ھەلسلاين
يېڭىدىن ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقان تەتقىقاتلار دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى كۆپ ئىستېمال قىلىشنى روھىي چۈشكۈنلۈك خەۋپىنىڭ ئېشىشى بىلەن باغلىدى. نۆۋەتتە، 23-سېنتەبىر كۈنى «جاما پىسخىكا ئىلمى» (JAMA Psychiatry) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان كىچىك تىپتىكى بىر تۈرلۈك تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى قوبۇل قىلىشنى ئازايتىش روھىي چۈشكۈنلۈك ئالامەتلىرىنى يېنىكلىتىشكە ياردەم بېرىشى مۇمكىن ئىكەن.
دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرگە نىسبەتەن دۇنيا مىقياسىدا ئورتاق قوبۇل قىلىنغان بىر ئېنىقلىما يوق. شۇنداقتىمۇ، «نوۋا» (NOVA) دەپ ئاتىلىدىغان كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلىدىغان بىر تۈرگە ئايرىش سىستېمىسى بۇ خىل يېمەكلىكلەرنى ئاساسلىقى يېمەكلىكلەردىن ئايرىۋېلىنغان ياكى سۈزۈۋېلىنغان ماددىلاردىن تەركىب تاپقان، ئادەتتە ئائىلە تائاملىرىدا ئىشلىتىلىپ كەتمەيدىغان قوشۇمچە ماددىلار قوشۇلغان سانائەت تەركىبلىرى دەپ ئېنىقلىما بېرىدۇ. مەسىلەن، يۇمشاق ئىچىملىكلەر، قاچىلانغان يېنىك يېمەكلىكلەر، كەمپۈت، كولباسا، خوت-دوگ ۋە پىرەنىك-تورتلار شۇلار جۈملىسىدىندۇر.
ئىلگىرىكى تەتقىقاتلار دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى روھىي چۈشكۈنلۈك، ئەندىشە، يېمەك-ئىچمەك قالايمىقانلىشىش ۋە باشقا روھىي ساغلاملىق مەسىلىلىرىنىڭ ئېشىش خەۋپى بىلەن باغلىغان ئىدى. يېڭى تەتقىقاتتا، سىناققا قاتناشقۇچىلار دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى قوبۇل قىلىشنى %85 تىن كۆپرەك ئازايتقان بولۇپ، تۆۋەن دەرىجىدە پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى ئىستېمال قىلىش جەريانىدا، ئۆلچەملىك ئۈچ تۈرلۈك باھالاشتا روھىي چۈشكۈنلۈك نۇمۇرى كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلىگەن.
بۇ كىچىك تىپتىكى تەتقىقاتقا تۆۋەندىكىدەك 20 نەپەر قاتناشقۇچى كىرگۈزۈلگەن:
- روھىي چۈشكۈنلۈك نۇمۇرى ئوتتۇراھالدىن ئېغىر دەرىجىگىچە بولغانلار؛
- كۈندىلىك ئىسسىقلىق ئېنېرگىيەسىنىڭ ئاز دېگەندە %25 نى دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەردىن ئالغانلار؛
- ئېغىر دەرىجىدىكى روھىي چۈشكۈنلۈك كېسىلىگە دىياگنوز قويۇش ئۆلچىمىگە ئۇيغۇن كەلگەنلەر.
قاتناشقۇچىلار يەنە تەتقىقات جەريانىدا دورا ئىشلىتىش، داۋالاش، چېنىقىش ياكى ئۇيقۇ ئادىتىنى ئۆزگەرتمەسلىككە قوشۇلغان.
تەتقىقاتقا تىزىملاتقان 20 قاتناشقۇچىنىڭ ئىچىدە 19 كىشى سىناقنى تاماملىغان. ئوتتۇرىچە ياش 44 بولغان. قاتناشقۇچىلار تەتقىقاتنىڭ ئايرىم باسقۇچلىرىدا ھەم ئادەتتىكى يېمەك-ئىچمەك ئادىتىگە، ھەم دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر ئاز بولغان يېمەك-ئىچمەككە ئەمەل قىلغان بولۇپ، بۇ باسقۇچلارنىڭ تەرتىپى تاسادىپىي بەلگىلەنگەن.
قاتناشقۇچىلار ئادەتتە دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر ئاز بولغان يېمەك-ئىچمەك ئادىتىنى قوبۇل قىلغىلى ۋە باشقارغىلى بولىدىغان دەپ قارىغان. ئۇلارنىڭ تۆۋەن دەرىجىدە پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر باسقۇچىدىكى روھىي چۈشكۈنلۈك ۋە ئەندىشە نۇمۇرى ئادەتتىكى يېمەك-ئىچمەك باسقۇچىغا قارىغاندا تۆۋەن بولغان.
روھىي چۈشكۈنلۈكنى ئۆلچەيدىغان بىر خىل كۆپ ئىشلىتىلىدىغان PHQ-9 ئۆلچىمىدە، ئوتتۇرىچە نۇمۇر ئادەتتىكى يېمەك-ئىچمەك باسقۇچىدىكى 8.68 دىن تۆۋەن دەرىجىدە پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر باسقۇچىدا 5.53 كە چۈشكەن.
تەتقىقاتنىڭ بىر قىسىم چەكلىمىلىرى بار بولۇپ، بۇلار ئەۋرىشكە مىقدارىنىڭ كىچىك بولۇشى، قاتناشقۇچىلارنىڭ ئۆز يېمەك-ئىچمىكى ھەققىدە بەرگەن مەلۇماتىغا تايىنىش ۋە دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى ئازايتىشنىڭ قايسى تەرەپلىرى ئالامەتلەرنىڭ ئۆزگىرىشىگە تەسىر كۆرسەتكەنلىكىنىڭ ئېنىق بولماسلىقى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
تەتقىقاتچىلار يەنە دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى ئازايتىشنىڭ روھىي چۈشكۈنلۈك ئالامەتلىرىنى ياخشىلىيالايدىغان ياكى ياخشىلىيالمايدىغانلىقىنى بېكىتىش ئۈچۈن، تېخىمۇ كەڭ كۆلەملىك تەتقىقاتلارغا ئېھتىياج بارلىقىنى بىلدۈرگەن.
بۇ تەتقىقاتقا قاتناشمىغان «ئېنتەيىرلى نۇرىشد» (Entirely Nourished) ئورنىنىڭ يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئوزۇقلۇقشۇناسى مىشېل رۇتېنشتېين بۇ قاراشقا قوشۇلدى. ئۇ دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى ئازايتىشنىڭ روھىي چۈشكۈنلۈك ئالامەتلىرىنى بىۋاسىتە ياخشىلايدىغانلىقى ياكى ئومۇمىي يېمەك-ئىچمەكنىڭ باشقا تەرەپلىرىنىڭ كۆرۈلگەن مەنپەئەتلەرگە تۆھپە قوشقان-قوشمىغانلىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ تەتقىقات كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى.
نيۇ-يورك شەھىرىدىكى «پاتۋېيس پىسخىكا مۇلازىمىتى» (Pathways Psychological Services) ئورنىنىڭ رۇخسەتنامىلىك كلىنىكىلىق پىسخولوگى، دوكتور دارا خۇپ (بۇ تەتقىقاتقا قاتناشمىغان) «ھەلسلاين» (Healthline) تورىغا بەرگەن باياناتىدا، دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر بىلەن كەڭ مەنىدىكى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى پەرقلەندۈرۈشنىڭ مۇھىملىقىنى ئېيتتى.
رۇتېنشتېينمۇ بۇ پەرقنىڭ مۇھىملىقىغا قوشۇلدى: «پىششىقلاپ ئىشلەشنىڭ ئۆزى ئەسلىدىنلا سەلبىي نەرسە ئەمەس. نۇرغۇنلىغان ئوزۇقلۇق قىممىتى يۇقىرى يېمەكلىكلەرمۇ مەلۇم دەرىجىدە پىششىقلاپ ئىشلىنىدۇ».
«مەن كىشىلەرنىڭ بىر يېمەكلىكنى ئاددىيلا ياكى دەپ بەلگە قويۇۋېلىشىغا ۋە پەقەت شۇ بەلگىگىلا ئاساسەن قارار چىقىرىشىغا ئىلھام بەرمەيمەن. مەن ئومۇمىي غىزالىنىش ئەندىزىسىگە، يېمەكلىكنىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتىگە ۋە شۇ يېمەكلىكنىڭ غىزادا قانداق رول ئوينايدىغانلىقىغا قاراشنى ئەۋزەل كۆرىمەن. ئورالغان بىر يېمەكلىكمۇ يەنىلا ئەھمىيەتلىك ئوزۇقلۇق ماددىلار بىلەن تەمىنلىيەلەيدۇ ۋە ئومۇمىي جەھەتتىن ئوزۇقلۇق قىممىتى يۇقىرى يېمەكلىك ئەندىزىسىنىڭ بىر قىسمى بولالايدۇ» دېدى ئۇ.
دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنىڭ كەيپىياتقا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى توغرىسىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ھەر خىل مېخانىزملار بار.
مەسىلەن، دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەردە مېڭە ساغلاملىقىدا مۇھىم رول ئوينايدىغان تالالار، ۋىتامىنلار ۋە مىنېرال ماددىلار كۆپىنچە تۆۋەن بولىدۇ.
خوپ دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەردە ئۇچرايدىغان بەزى تەركىبلەرنىڭ، جۈملىدىن ئاسپارتامغا ئوخشاش سۈنئىي تاتلىقلاشتۇرغۇچلارنىڭ ئۈچەي مىكرو ئورگانىزملىرىغا تەسىر قىلىشى مۇمكىنلىكىنى قەيت قىلدى.
«ئۈچىيىمىز نېرۋا تومۇر يەتكۈزگۈچىلەر ئىشلەپچىقىرىلىدىغان ئاساسلىق ئورۇن بولۇپ، بەدىنىمىزدىكى سېروتونىننىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى، يەنى %90 تىن كۆپرەكىنى ئىشلەپچىقىرىشقا مەسئۇل. ئۈچەي مىكرو ئورگانىزملىرى قالايمىقانلاشقاندا، ئۇ ساغلام نېرۋا تومۇر يەتكۈزگۈچىلەرنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشىغا بىۋاسىتە دەخلى قىلىدۇ» دېدى ئۇ.
خوپ سۆزىگە قوشۇپ، تەركىبىدە دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر يۇقىرى بولغان غىزادا مېۋە-چېۋە ۋە كۆكتاتلارغا ئوخشاش ئوكسىدلىنىشقا قارشى ماددىلار مول بولغان يېمەكلىكلەرنىڭ ئاز بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، بۇنىڭ ئوكسىدلىنىش بېسىمىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى ئېيتتى. تەتقىقاتلارنىڭ كۆرسىتىشىچە، خامۇشلۇق كېسىلى بار كىشىلەردە ئوكسىدلىنىشقا قارشى ماددىلارنىڭ سەۋىيەسى تۆۋەنرەك، ئوكسىدلىنىش زىيىنىنىڭ ئالامەتلىرى يۇقىرىراق بولىدىكەن.
رۇتېنشتېين يەنە تەتقىقاتچىلارنىڭ دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى ئىستېمال قىلىشنىڭ ياللۇغلىنىش، مېتابولىزم ساغلاملىقى ۋە ئۈچەي-مېڭە ئوقىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى تەكشۈرۈۋاتقانلىقىنى، بۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ كەيپىياتقا تەسىر قىلىدىغانلىقىنى قەيت قىلدى.
دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى قوبۇل قىلىشنى ئازايتىشنى كىچىك، داۋاملاشتۇرغىلى بولىدىغان ئۆزگىرىشلەردىن باشلىغىلى بولىدۇ.
رۇتېنشتېين ئاشخانىڭىزنى پۈتۈنلەي ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنۇشنىڭ ئورنىغا، ئالدى بىلەن ئەڭ كۆپ يەيدىغان يېمەكلىكلىرىڭىزگە قاراپ بېقىشنى تەۋسىيە قىلدى.
«دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنىڭ دائىملىق مەنبەسى بولغان بىر ياكى ئىككى خىل يېمەكلىكنى بېكىتىڭ ۋە ئۇلارنىڭ ئورنىغا ئەمەلىيەتتە نېمىنى ئالماشتۇرالايدىغانلىقىڭىزنى ئويلاڭ. مەسىلەن، سىز كۈندىلىك شېكەرلىك ئىچىملىكنى سۇ ياكى گازلىق سۇغا ئالماشتۇرۇشىڭىز، ياكى ئورالغان ئۇششاق-چۈششەك يېمەكلىكلەرنىڭ ئورنىغا مېۋە، ياڭاق، قېتىق ياكى باشقا كەم دېگەندە پىششىقلاپ ئىشلەنگەن تاللاشلارنى تاللىشىڭىز مۇمكىن» دېدى ئۇ.
دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى ئازايتىشقا ياردەم بېرىدىغان باشقا ئۇسۇللار تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
رۇتېنشتېين سۆزىگە قوشۇپ، غىزالىنىشىڭىزدىن قولايلىقنى چىقىرىۋېتىشىڭىزنىڭ ھاجىتى يوقلىقىنى ئېيتتى. توڭلىتىلغان كۆكتاتلار، قۇتىلىق پۇرچاقلار، قۇتىلىق بېلىقلار، سۇلۇ، ئادەتتىكى قېتىق، دۇفۇ ۋە باشقا كەم دېگەندە پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر ساغلام غىزالىنىشنى تېخىمۇ ئەمەلىي قىلالايدۇ.
«نىشان مۇكەممەل دەرىجىدە پىششىقلاپ ئىشلەنمىگەن يېمەكلىكلەرنى يېيىش ئەمەس. بەلكى ئومۇمىي ئەندىزىنى تالا، پېروتىن، ساغلام ماي، ۋىتامىن ۋە مىنېرال ماددىلار بىلەن تەمىنلەيدىغان ئوزۇقلۇق قىممىتى يۇقىرى يېمەكلىكلەرگە قاراپ تەدرىجىي يۆتكەشتۇر» دېدى ئۇ.
مەنبە: Healthline | Sat, 03 Oct 2026 10:37