يۇقىرى دەرىجىدە پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر كۆپ خىل كېسەللىكلەر ۋە ئۆلۈم خەۋپىنىڭ ئېشىپ كېتىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك دەپ قارالدى.

مەنبە: خېلسلاين
تارتىقلىق دەرىجىسى يۇقىرى بولغان پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى كۆپ ئىستېمال قىلىش بىر تۈركۈم ئېغىر ساغلاملىق مەسىلىلىرىنىڭ خەۋپىنى ئاشۇرۇۋېتىش بىلەن بىرگە، ھەتتا بالدۇر ئۆلۈپ كېتىش ئېھتىماللىقىنىمۇ يۇقىرىلىتىۋېتىدۇ.
22-سېنتەبىر «فامىلى مەدىسىن ئەند كومىيۇنىتى خېلس» (Family Medicine and Community Health) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان بىر تۈرلۈك كۆلەملىك تەتقىقاتتا بايقىلىشىچە، تارتىقلىق دەرىجىسى يۇقىرى بولغان پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى ئەڭ كۆپ ئىستېمال قىلغان كىشىلەردە تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان سوزۇلما خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنىڭ كۆرۈلۈش ئېھتىماللىقى تېخىمۇ يۇقىرى بولغان:
بۇ كىشىلەردە يەنە ئومۇمىي ئۆلۈم خەۋپىمۇ يۇقىرى بولغان.
گەرچە تارتىقلىق دەرىجىسى يۇقىرى بولغان پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنىڭ ئورتاق قوبۇل قىلىنغان ئېنىقلىمىسى بولمىسىمۇ، ئەمما «نوۋا» (NOVA) دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل تۈرگە ئايرىش سىستېمىسى بۇ خىل يېمەكلىكلەرنى ئادەتتە تاماق ئېتىشتە ئىشلىتىلمەيدىغان ماددىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان، «تەركىبىدە بەش ياكى ئۇنىڭدىن كۆپ ماتېرىيال بولغان سانائەت فورمۇلالىرى» دەپ ئېنىقلىما بېرىدۇ.
بۇ خىل قوشۇمچە ماددىلار ئادەتتە يېمەكلىكنىڭ سېزىمى، تەمى ياكى كۆرۈنۈشىنى تېخىمۇ جەلپكار قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. يېڭى تەتقىقاتنى ئىشلىگەن تەتقىقاتچىلارنىڭ ئېيتىشىچە، تارتىقلىق دەرىجىسى يۇقىرى بولغان پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنىڭ تەركىبىدە شېكەر، تۇز ۋە ساغلام بولمىغان ياغلار كۆپ بولۇشقا مايىل، ئەمما تالا ۋە ۋىتامىنغا ئوخشاش زۆرۈر ئوزۇقلۇق ماددىلار ئىنتايىن ئاز بولىدۇ.
تارتىقلىق دەرىجىسى يۇقىرى بولغان پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر ئەسلىدىكى شەكلىدىن زور دەرىجىدە ئۆزگەرتىلگەن بولۇپ، كۆپىنچە يېمەكلىكنىڭ سېزىمى، تەمى ياكى كۆرۈنۈشىنى تېخىمۇ جەلپكار قىلىدىغان قوشۇمچە ماددىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. تەتقىقاتچىلارنىڭ كۆرسىتىشىچە، ئۇلار شېكەر، تۇز ۋە ساغلام بولمىغان ياغلاردا يۇقىرى بولسىمۇ، تالا ۋە ۋىتامىنغا ئوخشاش زۆرۈر ئوزۇقلۇق ماددىلاردا تۆۋەن بولىدۇ.
تەتقىقاتچىلار يەنە كۆپلىگەن سوزۇلما خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنىڭ دائىم بىرلا ۋاقىتتا كۆرۈلىدىغانلىقىنى، شۇڭا بۇ خىل يېمەكلىكلەرنى ئىستېمال قىلىشنى ئازايتىشنىڭ بىرلا ۋاقىتتا كۆپ خىل ساغلاملىق مەسىلىلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى مۇھىم بىر قەدەم بولالايدىغانلىقىنى قوشۇمچە قىلغان.
تەتقىقاتچىلار تېخىمۇ ئېنىق بولغان ئومۇمىي مەنزىرىنى كۆرۈش ئۈچۈن، بىر قانچە ئوخشىمىغان تەتقىقات نەتىجىلىرىنى بىرلەشتۈرۈش ئارقىلىق ئۆز تەتقىقاتىنى ئېلىپ بارغان.
كونكرېت قىلىپ ئېيتقاندا، ئۇلار كىشىلەر گۇرۇپپىسىنىڭ ئادەتلىرى ساغلاملىقىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى نازارەت ئۈچۈن، ئۇزۇن مۇددەت ئىز قوغلاپ تەكشۈرۈلگەن تەتقىقاتلارنى كۆزدىن كەچۈرگەن.
تەتقىقاتقا كىرگۈزۈلگەنلەر جەزمەن 18 ياش ياكى ئۇنىڭدىن يۇقىرى بولغان چوڭلار بولۇشى ھەمدە تەتقىقاتنىڭ بېشىدا بەلگىلىك كېسەللىكلىرى بولماسلىقى تەلەپ قىلىنغان. شۇنداقلا، بۇ تەتقىقاتلار تارتىقلىق دەرىجىسى يۇقىرى بولغان پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى ئەڭ كۆپ ئىستېمال قىلغانلار بىلەن كەم دېگەندە ئىستېمال قىلغانلارنى سېلىشتۇرۇشى كېرەك بولغان.
«نوۋا» تۈرگە ئايرىش سىستېمىسى كەمپۈت، ئورالغان ئۇششاق-چۈششەك يېمەكلىكلەر، شېكەرلىك ئىچىملىكلەر ۋە تەييار تاماقلارغا ئوخشاش تارتىقلىق دەرىجىسى يۇقىرى بولغان پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى پەرقلەندۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن.
تەتقىقاتچىلار تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ساغلاملىق نەتىجىلىرى توغرىسىدا سانلىق مەلۇمات توپلىغان:
تەتقىقات گۇرۇپپىسى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىن كەلگەن جەمئىي 9 مىليونغا يېقىن قاتناشقۇچى چېتىلغان 51 تۈرلۈك تەتقىقاتنى تەھلىل قىلغان. ئىز قوغلاپ تەكشۈرۈش ۋاقتى 2 يىلدىن 32 يىلغىچە بولغان.
يېمەك-ئىچمەك ئىستېمالى يېمەكلىك چاستوتىسى سوئال قەغىزى، 24 سائەتلىك ئەسلىمە ياكى يېمەك-ئىچمەك تارىخى ئارقىلىق ئۆلچەنگەن.
تەتقىقاتچىلار ستاتىستىكىلىق ئۇسۇللارنى قوللىنىپ، بۇ خىل يېمەكلىكلەرنى ئەڭ كۆپ ئىستېمال قىلغۇچىلار بىلەن كەم دېگەندە ئىستېمال قىلغۇچىلارنى سېلىشتۇرغان ھەمدە مىقدار بىلەن ئىنكاس ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى، يەنى ئىستېمال مىقدارىنىڭ كۆپىيىشىگە ئەگىشىپ خەۋپنىڭ قانداق ئۆزگىرىدىغانلىقىنى تەكشۈرگەن.
بۇ تەھلىل تارتىقلىق دەرىجىسى يۇقىرى بولغان پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى ئىستېمال قىلىشنىڭ كۈندىلىك گرام مىقدارى، ھەپتىلىك قېتىم سانى ياكى كۈندىلىك ئومۇمىي يېمەكلىك ئىستېمالىدىكى نىسبىتى بويىچە ئۆلچەنگەنلىكىدىن قەتئىينەزەر، ئۇلاردىكى پەرقنى ئويلىشىپ ئېلىپ بېرىلغان.
تەتقىقاتتا بايقىلىشىچە، تارتىقلىق دەرىجىسى يۇقىرى بولغان پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى كۆپ مىقداردا ئىستېمال قىلىش نۇرغۇنلىغان سوزۇلما خاراكتېرلىك ساغلاملىق مەسىلىلىرىنىڭ ئېشىپ كېتىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەن.
بۇ خىل يېمەكلىكلەرنى ئەڭ كۆپ ئىستېمال قىلغان كىشىلەردە تۆۋەندىكىدەك ئەھۋاللار كۆرۈلگەن:
بۇ رەقەملەر تارتىقلىق دەرىجىسى يۇقىرى بولغان پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى ئەڭ كۆپ ئىستېمال قىلغانلار بىلەن كەم دېگەندە ئىستېمال قىلغانلارنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق كېلىپ چىققان.
تەتقىقاتچىلار يەنە ھەر قېتىم قوشۇمچە مىقداردا ئىستېمال قىلىنغان دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنىڭ خەتەرنى قانداق ئۆزگەرتىدىغانلىقىنى تەكشۈرۈپ چىقتى. كۈندىلىك ئىستېمال قىلىنغان ھەر بىر قوشۇمچە 100 گرام (تەخمىنەن 3.5 ئۇنسىيە) دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىككە نىسبەتەن، خەتەر تۆۋەندىكىدەك ئاشتى:
بۇنىڭدىن باشقا، كۈندىلىك ئومۇمىي يېمەكلىك مىقدارىنىڭ %10 نى تەشكىل قىلىدىغان دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى كۆپەيتىش مېتابولىزم ئۇنىۋېرسال كېسەللىكى ياكى دىئابىت كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش خەۋپىنىڭ %16 يۇقىرى بولۇشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولدى.
ئەمما، دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر بىلەن يۇقىرى قان بېسىمى ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىش ئۇنچە ئېنىق بولمىدى. گەرچە ئومۇمىي سېلىشتۇرۇشتا ئىستاتىستىكىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە باغلىنىش كۆرۈلمىگەن بولسىمۇ، ئەمما مىقدار-ئىنكاس ئانالىزىدا كۈندىلىك ئىستېمال قىلىنغان ھەر بىر قوشۇمچە 100 گرام دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىك ئۈچۈن يۇقىرى قان بېسىمى خەۋپىنىڭ %11 يۇقىرى بولىدىغانلىقى كۆرسىتىلدى.
نەتىجىلەر دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى ئۆلچەشنىڭ ئوخشىمىغان ئۇسۇللىرى ۋە ئوخشىمىغان نوپۇس گۇرۇپپىلىرى ئارا بىردەك بولدى.
تەتقىقاتچىلار بۇ خىل سوزۇلما خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنىڭ كۆپىنچە بىرلا ئادەمدە بىرلا ۋاقىتتا كۆرۈلىدىغانلىقىنى، بۇ ئەھۋالنىڭ «كۆپ خىل كېسەللىك بىلەن بىللە بولۇش» دەپ ئاتىلىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. بۇ ئەھۋال داۋالاشنى مۇرەككەپلەشتۈرىدۇ ۋە ساقلىقنى ساقلاش ئېھتىياجىنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ. دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىك ئىستېمالىنى ئازايتىش بۇ خەتەرنى تۆۋەنلىتىشكە ياردەم بېرىشى مۇمكىن.
بۇ تەتقىقاتقا قاتناشمىغان نۇرىش تەشكىلاتىدىكى تىزىمغا ئېلىنغان يېمەك-ئىچمەك مۇتەخەسسىسى جونا كاتز خىلتلايىنغا مۇنداق دېدى: ھازىرچە دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنىڭ زىيانلىق بولۇشقا باشلايدىغان ئېنىق بىر چەك نۇقتىسى يوق.
«بۇ يېڭى تەتقىقاتتا كۆرسىتىلگىنى تېخىمۇ بەكرەك مىقدار-ئىنكاس مۇناسىۋىتىدۇر؛ يېمەك-ئىچمەكتە دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر قانچە كۆپ بولسا، بىر قانچە سوزۇلما خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنىڭ كۆرۈلۈش خەۋپىمۇ شۇنچە يۇقىرى بولىدۇ،» دېدى ئۇ.
كاتز كىشىلەرگە بارلىق دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى پۈتۈنلەي چىقىرىۋېتىشنىڭ چوقۇم زۆرۈر ئىكەنلىكى ھەققىدە مەسلىھەت بەرمەيدىغانلىقىنى ئېيتتى.
ئۇ يەنە مۇنداق دېدى: «تېخىمۇ رېئاللىققا ئۇيغۇن بولغان نىشان بولسا، ئۇلارنىڭ يېمەك-ئىچمەكنىڭ ئاساسىغا ئايلىنىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ھەمدە كۆپىنچە ۋاقىتلاردا پۈتۈن ياكى كەم دېگەندە پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى ئالدىن تاللاش كېرەك.»
كاتز يەنە بىر نەرسىنىڭ دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن بولۇشىلا ئۇنىڭ چوقۇم ساغلام ئەمەسلىكىدىن دېرەك بەرمەيدىغانلىقىنى ئەسكەرتتى. «بىر قۇتا شېكەرلىك ئىچىملىك بىلەن تالاغا باي ئورالغان پۈتۈن دانلىق ناننىڭ ھەر ئىككىسى دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىك ئۆلچىمىگە ئۇيغۇن كېلىشى مۇمكىن، ئەمما ئۇلارنىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتى جەھەتتە بىر-بىرىدىن زور پەرقى بار،» دېدى ئۇ.
تۇ تەيست تەشكىلاتىنىڭ ھەمكارلاشقۇچىسى، تىزىمغا ئېلىنغان يېمەك-ئىچمەك ئوزۇقلۇقشۇناسى ۋە ئاشپەز ۋەھىستا ئۇسسېرى دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىك ئىستېمالىنى ئازايتىشتا باسقۇچلۇق ئۇسۇلنى قوللىنىشنى تەشەببۇس قىلدى. ئۇ بۇ تەتقىقاتقا قاتناشمىغان.
«بىرىنچى باسقۇچ سىز ئەڭ ياقتۇرىدىغان دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى تېخىمۇ ساغلام نۇسخىلار بىلەن ئالماشتۇرۇشقا ئۇرۇنۇپ بېقىشتۇر،» دېگەن ئۇ، ساغلام دەپ بازارغا سېلىنغان نۇرغۇن مەھسۇلاتلارنىڭ ئەمەلىيەتتە يەنىلا دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەنلىكىنى، ئەمما ئۇلارنىڭ تېخىمۇ چوڭ ئۆزگىرىشلەرنى ھاسىل قىلىشتا بىر پەلەمپەي بولالايدىغانلىقىنى ئەسكەرتتى.
ئۇسسېرىنىڭ ئېيتىشىچە، كېيىنكى باسقۇچ پۈتۈن خام ئەشيالاردىن پايدىلىنىپ ئۆيدە تېخىمۇ كۆپ تاماق ئېتىشنى باشلاشتۇر.
«سىز ئۆيدە تاماق ئەتكەندە، بەدىنىڭىزگە نېمىلەرنى كىرگۈزۈشنى تولۇق كونترول قىلالايسىز،» دېدى ئۇ. «سىز قورقۇنچلۇق بولمىغان ھەمدە قولىڭىزدىكى بار بولغان سايمانلار بىلەن تەييارلىيالايدىغان ئاددىي رېتسېپلارنى ئىزدەپ كۆرۈڭ.»
ئاندىن، ئادەتتە بەك پىششىقلاپ ئىشلىنىدىغان ۋە ئوزۇقلۇق قىممىتى تۆۋەن بولغان تېز تاماقلارنى ئىستېمال قىلىشنى ئازايتىش ئۈستىدە ئىشلەڭ.
ئۇسسېرى مۇنداق مەسلىھەت بەردى: «ئەگەر سىز تېز تاماقخانىغا بېرىشقا مەجبۇر بولسىڭىز، تېخىمۇ يېڭى تاللانمىلارغا زاكاز بېرىشكە تىرىشىڭ ياكى يېڭى يېمەكلىكلەرنى قوشۇپ، دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنىڭ مىقدارىنى كىچىكلىتىشنى ئويلىشىڭ. مەسىلەن، چوڭ قۇتىلىق سۈت پاتمىىسىنىڭ ئورنىغا كىچىكىنى زاكاز قىلىڭ ھەمدە قورسىقىڭىزنى توق تۇتۇش ئۈچۈن سېلاد قوشۇپ يەڭ.»
ئاخىرىدا ئۇ دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنىڭ «خۇمار قىلىدىغان قىلىپ لايىھەلەنگەن» ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ ئۇلارنى ئىستېمال قىلىشنى توختىتىشنى قىيىنلاشتۇرۇۋېتىدىغانلىقىنى كۆرسەتتى.
«بىراق سىز قانچە كۆپ تىرىشسىڭىز، بۇ ئىش شۇنچە ئاسانلىشىدۇ. نەپسىڭىزنىڭ ئازدۇرۇشىغا قارشى تۇرۇشقا تىرىشىڭ!» دەپ ئۈندىدى ئۇسسېرى.
مەنبە: Healthline | Mon, 28 Sep 2026 17:20