ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈشنىڭ سىرى شەپەرەڭنىڭ DNA سىدا يوشۇرۇنغان بولۇشى مۇمكىن.

مەنبە: پۇل-مۇئامىلە ۋاقىت گېزىتى ساغلاملىق
(1/4)
ئۇزۇن ۋە ساغلام ئۆمۈر كۆرۈشنىڭ ئەڭ ياخشى يىپ ئۇچلىرى بەلكىم شەپەرەڭلەرنىڭ DNA سىدا يوشۇرۇنغان بولۇشى مۇمكىن. شەپەرەڭلەر بەدەن ئېغىرلىقىغا سېلىشتۇرغاندا كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان دەرىجىدە ئۇزۇن ياشىيالايدىغان سۈت ئەمكۈچى ھايۋانلاردۇر.
بۇ ئىدىيە خۇان مانۇئېل ۋازكۇئېز چىكاگو ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئاسپىرانتى بولۇپ ئوقۇۋاتقان مەزگىلدە ئۇنى ئۆزىگە جەلپ قىلغان. لېكىن شۇ چاغلاردا شەپەرەڭلەرنىڭ ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈشىگە ئائىت سوئاللارغا جاۋاب بېرەلەيدىغان ئېلان قىلىنغان گېن ئۇچۇرليرى ئىنتايىن ئاز ئىدى. ئۇ 2020-يىلي بېركېلېيدىكى كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دوكتور ئاشتى تەتقىقاتچىسى بولغاندىن كېيىن، ئامېرىكانىڭ غەربىي قىسمىدا گېن تەرتىپىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن توقۇلما ئەۋرىشكىسى بىلەن تەمىنلىيەلەيدىغان شەپەرەڭ تۈرلىرىنى ئىزدەشكە باشلىغان.
بېركېلېيدىكى تولۇق كۇرس ئوقۇغۇچيلىرىنىڭ ياردىمى بىلەن، ۋازكۇئېز پۈتۈن رايوننى كېزىپ، كېچىلىرى ئېرىق، كۆلچەك ۋە دەريالارغا تور قۇرغان. تەتقىقات گۇرۇپپىسى شەپەرەڭلەرنى تۇتۇپ، كىچىك توقۇلما ئەۋريشكىسىنى يىغىۋالغاندىن كېيىن ئۇلارنى قويۇپ بەرگەن. خىزمەتلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئالاھىدە ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرىدىغان تۈرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان «مىيوتىس» (Myotis) تۈركۈمىگە مەركەزلەشكەن. ياۋروپادا بەلگە سېلىنغان بىر «براندت مىيوتىس» (Myotis brandtii) ناملىق شەپەرەڭنىڭ 50 يىلدىن كېيىن قايتا تۇتۇلغانلىقى مەلۇم.
شەپەرەڭ گېنلىرى ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈش بىلەن بولغان باغلىنىشنى ئاشكارىلىدى
«ناتۇرې» (Nature) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان يېڭى بىر تەتقىقاتتا، ۋازكۇئېز ۋە ئۇنىڭ خىزمەتداشلىرى سەككىز خىل Myotis گېن گۇرۇپپىسىنىڭ تۇنجى ئانالىزىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇلارنىڭ نەتىجىسى ئۆمۈر كۆرۈش ۋاقتى بىلەن ئىممۇنىتېت ئىقتىدارى ئوتتۇرىسىدا كۈچلۈك باغلىنىش بارلىقىنى كۆرسەتتى. ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرىدىغان شەپەرەڭلەردە راكقا قارشى تۇرۇش بىلەن مۇناسىۋەتلىك گېنلارنىڭ سەۋىيەسى يۇقىرى بولغان.
تەتقىقات نەتىجىسى شۇنى كۆرسىتىپ بەردىكى، ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈش قىسمەن جەھەتتىن يۇقۇملۇق جانلىقلارغا ۋە راكقا قارشى يۇقىرى ئۈنۈملۈك ھالەتنى ساقلايدىغان ئىممۇنىتېت سىستېمىسىغا باغلىق بولۇشى مۇمكىن. تەتقىقاتچىلار يەنە قېرىش بىلەن مۇناسىۋەتلىك گېنلار بىلەن كېسەللىكتىن مۇداپىئەلىنىشكە قاتنىشىدىغان گېنلار ئارىسىدا زور دەرىجىدە ئوخشاشلىق بارلىقىنى بايقىدى. بۇ بىر جەرياننى تەتقىق قىلىشنىڭ يەنە بىر جەرياننى چۈشەندۈرۈشكە ياردەم بېرىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
ۋازكۇئېز مۇنداق دېدى: «شەپەرەڭلەر كېسەل بولماي ئۇزۇن ياشاش ئۈچۈن تەرەققىي قىلغان، بۇ بىزنىڭ قېرىش كېسەللىكلىرى بىلەن يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرني پۈتۈنلەي ئايرىم ساھە دەپ قارىشىمىزنىڭ ھاجەتسىزلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بىز بۇ شەپەرەڭلەرگە قاراپ، ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنى ۋىرۇسلارغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن قانداق كۈچەيتىش مۇمكىن بولسا، قېرىغاندا ئىقتىدارىنىڭ تۆۋەنلەپ كەتمەسلىكى ئۈچۈنمۇ شۇنداق كۈچەيتىشنى چۈشىنىشكە تىرىشالايمىز. ياكى شەپەرەڭلەر بىزنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسى چارچاپ قالمايدىغان شەكىلدە ئۆسمىلەرگە قارشى تۇرۇش يوللىرىنى تېپيشىمىزغا ياردەم بېرىشى مۇمكىن، بۇ بىزنىڭ باشقا ھاياتلىق بېسىملىرىغا تاقابىل تۇرۇشىمىزغا ۋە ئىممۇنىتېت كۈچىمىزنىڭ تۈگىمەسلىكىگە پايدىلىق بولىدۇ.»
زەخىملەنگەن شەپەرەڭ ھۈجەيرىلىرى ئۆزىنى ۋەيران قىلىشنى تاللايدۇ
تەتقىقاتنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە، ۋازكۇئېز تەجرىبىخانىدا شەپەرەڭ قاناتلىرىدىن ئېلىنغان ھۈجەيرىلەرنى يېتىشتۈرگەن (ھازىر ئۇنىڭدا 32 تۈرگە ۋەكىللىك قىلىدىغان 259 دانە ھۈجەيرە ئەۋرىشكىسى بار). ئاندىن ئۇ يېتىشتۈرۈلگەن ھۈجەيرىلەرنىڭ ئېغىر دەرىجىدىكى زەخىملىنىشكە قانداق ئىنكاس قايتۇرىدىغانلىقىنى كۆرۈش ئۈچۈن، ئۇلارنى زەھەرلىك خىمىيىلىك ماددىلارغا دۇچ كەلتۈرگەن.
ئۇنىڭ ئەۋرىشكىسىدىكى ئەڭ ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرىدىغان شەپەرەڭ، يەنى كەڭ تارقالغان كىچىك قوڭۇر شەپەرەڭ (Myotis lucifugus) كۈتۈلمىگەن بىر خىل ئىنكاس قايتۇرغان. ھۈجەيرىلەر DNA نى ئەسلىگە كەلتۈرىدىغان ئاقسىللارنى ئىشلەپچىقىرىدىغان گېنلارنى قوزغاتماي، ئەكسىچە ھۈجەيرە ئۆلۈمىنى ئىلگىرى سۈرىدىغان گېنلارنيڭ پائالىيىتىنى ئاشۇرغان.
«بىز ئەگەر شەپەرەڭلەرنى بۇ خىمىيەلىك ماددىنىڭ ئۆلتۈرۈش مىقدارى بىلەن بىر تەرەپ قىلساق، ئويلىغىنىمىزنىڭ پۈتۈنلەي ئەكسىچە بولغان نەتىجىگە ئېرىشىدىغانلىقىمىزنى بايقىدۇق» دېدى ئۇ. «شىمالىي ئامېرىكادىكى ئەڭ ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرىدىغان شەپەرەڭ »مەن بۇ كېمىنى قۇتقۇزالمايمەن» دەپ قارار قىلىدۇ ۋە دەرھال يۆنىلىشىنى ئۆزگەرتىپ، زەخىملەنگەن ھۈجەيرىلەرنى يوقىتىشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ. ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرىدىغان ۋە راكقا قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىغا ئىگە يەنە بىر تۈر بولغان پىلنىڭمۇ ستراتېگىيەسى دەل ئوخشاش، يەنى ئەگەر ھۈجەيرىنى قۇتقۇزغىلى بولمىسا، ئۇنى يوقىتىش كېرەك.»
بۇ نەتىجە ھايۋانلارنىڭ زەخىملەنگەن ھۈجەيرىلەرنىڭ خەتەرلىك بولۇپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئىنتايىن ئوخشىمىغان ستراتېگىيەلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرغان بولۇشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. قېرىش ۋە ئۆمۈر كۆرۈش مۇددىتىنىڭ گېنتىكىسىنى تەتقىق قىلىدىغان بېركېلېي ئۇنىۋېرسىتېتى ئۇنىۋېرسال بىئولوگىيە دۆتسىنتى پېتېر سۇدمانتنىڭ قارىشىچە، بۇ ستراتېگىيەلەرنى چۈشىنىش ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈش ھەققىدە قىممەتلىك يىپ ئۇچلىرى بىلەن تەمىنلىشى مۇمكىن.
ئۇ يەنە: «ھاياتلىقنىڭ كۆپ خىللىقىغا ۋە ئوخشىمىغان تۈرلەرنىڭ كۆرۈنەرلىك ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈش خۇسۇسىيىتىگە نەزەر سېلىش ئارقىلىق، بىزنىڭ تولۇق ۋە ساغلام ئۆمۈر كۆرۈشىمىزگە شارائىت يارىتىش ئۈچۈن، DNA زەخىملىنىشى بىلەن ئىممۇنىتېت سىستېمىسى ئوتتۇرىسىدىكى ئۆزئارا تەسىرنى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىشنى ئۈمىد قىلىمىز» دېدى.
ۋازكۇئېز يەنە مۇنداق دېگەنلەرنى سۆزلىرىگە ئىلاۋە قىلدى: «ئەگەر سىز پىل، كىت ۋە شەپەرەڭگە ئوخشاش ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرىدىغان تۈرلەرگە قاراشنى باشلىسىڭىز، تەبىئەتنىڭ ئىنسانلارنىڭ ساغلاملىقىدىكى نۇرغۇن مەسىلىلەرنى ئەمەلىيەتتە ئاللىقاچان ھەل قىلىپ بولغانلىقىنى بايقايسىز.»
ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈش، ئاكتىپ تۇرمۇش شەكلى ۋە يۇقىرى دەرىجىدىكى ئاگاھلاندۇرۇش ھالىتىدىكى ئىممۇنىتېت سىستېمىسى
شەپەرەڭلەر تەخمىنەن 60 مىليون يىل ئىلگىرى تۇنجى قېتىم پەيدا بولغاندىن بۇيان ئىنتايىن مۇۋەپپەقىيەتلىك تەرەققىي قىلدى. بۈگۈنكى كۈندە، ئۇلار پۈتكۈل سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار تۈرىنىڭ يۈزدىن 20 نى ئىگىلەيدۇ، جەنۇبىي قۇتۇپتىن باشقا بارلىق قىتئەلەردىكى ياشاش مۇھىتلىرىنى ئىگىلەيدۇ ھەمدە ئىنتايىن كەڭ بولغان ئېكولوگىيەلىك مۇھىتقا ماسلاشتى.
مەلۇم بولغان 1511 خىل شەپەرەڭ تۈرى ئىچىدە، تەخمىنەن 139 خىلى مىيوتىس (Myotis) تۈركۈمىگە تەۋە. بۇ شەپەرەڭلەر ئالاھىدە قىزىقارلىق، چۈنكى ئۆزئارا يېقىن تۇغقان تۈرلەرنىڭ ئۆمۈر كۆرۈش مۇددىتىدە زور پەرق بولىدۇ. براندت مىيوتىس (Brandt's myotis) يېرىم ئەسىر ياشىيالايدۇ، ئەمما جەنۇبىي ۋە ئوتتۇرا ئامېرىكىدىكى قارا مىيوتىس (Myotis nigricans) پەقەت يەتتە يىل ئەتراپىدا ياشايدۇ. ۋازكۇئېز بۇ پەرقنى بىزگە يېقىن تۇغقان بولغان نېئاندېرتال ئادەملىرىنىڭ (Homo neanderthalensis) ھازىرقى زامان ئەقىللىق ئادەملىرىگە (Homo sapiens) قارىغاندا توققۇز ھەسسە ئۇزۇن ياشىغانلىقىغا دائىر پەرەزگە ئوخشاتتى.
شەپەرەڭلەرنىڭ يەنە بىر ئادەتتىن تاشقىرى ئالاھىدىلىكى ئۇلارنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىدۇر. ئالىملار بۇ سىستېمىنىڭ ئىنتايىن يۇقىرى سەۋىيەدە ئىشلەيدىغانلىقىنى بايقىدى، بۇ شەپەرەڭلەرنىڭ ئۈزلۈكسىز ۋىرۇس بىلەن يۇقۇملانغان ھالەتتىمۇ كېسەل بولماي ياشىشىغا ۋە زىيانلىق ياللۇغلىنىشنى كونترول قىلىشىغا ياردەم بېرىدۇ.
بۇ ئىقتىدار ساغلام شەپەرەڭلەرنىڭ ئىنتايىن كۆپ خىل ۋىرۇسلارنى ئۆزىدە ساقلىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ. بۇ ۋىرۇسلارنىڭ بەزىلىرى، جۈملىدىن كىرونا ۋىرۇسى (COVID-19) نى كەلتۈرۈپ چىقارغۇچى ئامىللارغا مۇناسىۋەتلىك ۋىرۇسلار ئىنسانلارغا يۇقۇشى مۇمكىن.
تەتقىقاتچىلار شەپەرەڭلەرنىڭ كۈچلۈك ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ ئۇلارنىڭ كەسكىن جىسمانىي پائالىيىتى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشى مۇمكىنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ۋازكۇئېز شەپەرەڭلەرنىڭ ھاشارات تۇتۇش ئۈچۈن ھەر كۈنى كېچىسى قىلىدىغان ئۇچۇش پائالىيىتىنى ھەر كۈنى بىر نەچچە قېتىملىق دەرىجىدىن تاشقىرى مارافونچە يۈگۈرۈش مۇسابىقىسىگە قاتناشقانغا ئوخشاتتى.
«خاپاشاكانلار بۇ خىل ئاجايىپ ماسلىشىش ئىقتىدارىنى، كېسەللىكلەرگە تاقابىل تۇرۇشتىكى ئاجايىپ قابىلىيەتنى ۋە راكنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ئىقتىدارنى يېتىلدۈرگەن» دېدى ئۇ. «بۇ شۇنى بىلدۈرىدۇكى، خاپاشاكانلارنىڭ باشقا سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار قىلالمىغان بۇ ئىشلارنى قانداق قىلىپ ۋۇجۇدقا چىقارغانلىقىنى چۈشىنىش ئارقىلىق، بىز ئىنسانلاردا كېسەللىك پەيدا قىلىدىغان ئادەتتىكى ئامىللارنى بىر تەرەپ قىلىشنىڭ پۈتۈنلەي يېڭى ۋە كۈتۈلمىگەن يوللىرىنى تاپالايمىز».
ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈش گېنلىرى يەنە خاپاشاكانلارنىڭ ۋىرۇسلار بىلەن جەڭ قىلىشىغىمۇ ياردەم بېرىدۇ
يېڭى گېن گۇرۇپپىسى تەھلىلى يەنە بىر قىزىقارلىق باغلىنىشنى ئاشكارىلىدى. ۋاسكۇئېز خاپاشاكانلارنىڭ ئۆمۈر ئۇزۇنلۇقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بىر گېننى بايقايدىغان ھەر قېتىمدا، ئۇنىڭ شۇ چاغدا ئارىيونا ئۇنىۋېرسىتېتىدا بولغان ھەمكارلاشقۇچىسى ئېلىزا لوتېربۇرنىڭمۇ دائىم ئوخشاش بىر گېننىڭ خاپاشاكانلار بىلەن ۋىرۇسلار ئوتتۇرىسىدىكى ئۆزئارا تەسىرگە چېتىلىدىغانلىقىنى بايقىغانلىقى مەلۇم بولدى.
«ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈش بىلەن مۇناسىۋەتلىك گېنلار بىلەن ۋىرۇس تەسىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك گېنلار ئوتتۇرىسىدىكى ئوخشاشلىق ئادەتتىكى تاسادىپىيلىقتىن كۆپ يۇقىرى» دېدى ئۇ.
تەتقىقاتچىلار يەنە مىئوتىس تۈرىدىكى خاپاشاكانلارنىڭ گېن ئۇچۇرلىرىنى دىن (DNA) دا توشۇيدىغان ئۇچۇق يارىسى ۋىرۇسىغا ئوخشاش دىن ۋىرۇسلىرى بىلەن ئۆزئارا تەسىرلىشىدىغان ئاقسىللارنى ئىشلەپچىقىرىدىغان ئىنتايىن كۆپ ساندىكى گېنلارغا ئىگە ئىكەنلىكىنى بايقىدى.
بۇ ئاقسىللار ۋىرۇس بىلەن يۇقۇملىنىشقا ياردەم بېرىشى ياكى ھايۋاننى قوغداشقا ياردەم بېرىشى مۇمكىن. مەسىلەن، قوغداش ئىقتىدارىنىڭ بىرى ئىممۇنىتېت مۇداپىئەسىنى ماسلاشتۇرۇشقا ياردەم بېرىدىغان ۋىرۇسقا قارشى سىگنال ئاقسىلى بولغان ئىنتېرفېروننىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشىنى ئاشۇرۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
سۇدمانت مۇنداق دېدى: «باشقا نۇرغۇن سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلاردا ھەم دىن (DNA) ھەم رىن (RNA) ۋىرۇسى بىلەن ئۆزئارا تەسىرلىشىدىغان ئاقسىللارنىڭ تاللىنىشى كۈچلۈك بولسا، خاپاشاكانلاردا بۇنىڭ ئەكسىچە دىن ۋىرۇسى بىلەن ئۆزئارا تەسىرلىشىدىغان ئاقسىللارنىڭ تاللىنىشى ئالاھىدە گەۋدىلىك بولغان».
ئىنسانلار ۋە باشقا پىرىماتلار ئوخشىمايدىغان ئەندىزىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇلار دىن ۋىرۇسلىرىغا قارىغاندا، كوۋىد ۋە ئەيدىز ۋىرۇسى (HIV) نى ئۆز ئىچىگە ئالغان رىن ۋىرۇسلىرى بىلەن ئۆزئارا تەسىرلىشىدىغان ئاقسىللارنى ئىشلەپچىقىرىدىغان گېنلارغا بەكرەك مايىل كېلىدۇ.
نېمە ئۈچۈن خاپاشاكان ۋىرۇسلىرى ئىنسانلار ئۈچۈن شۇنچە خەتەرلىك بولىدۇ؟
خاپاشاكان بىلەن ئىنسانلارنىڭ ئىممۇنىتېت مۇداپىئەسى ئوتتۇرىسىدىكى بۇ خىل تەرەققىيات پەرقى، نېمە ئۈچۈن خاپاشاكانلاردىن ئىنسانلارغا يۇقىدىغان بەزى ۋىرۇسلارنىڭ ئېغىر دەرىجىدىكى ھايۋان مەنبەلىك كېسەللىكلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىشى مۇمكىن.
«ئىنسانلار بىلەن خاپاشاكانلار بىر-بىرىگە ماس كەلمەيدۇ» دېدى ۋاسكۇئېز. «بۇ بىزنىڭ خاپاشاكانلار بىلەن ئىشلىگەندە ئېھتىيات قىلىشىمىزدىكى سەۋەبلەرنىڭ بىرى، چۈنكى ھايۋان مەنبەلىك كېسەللىكلەر ئىككى تەرەپلىمە خاراكتېرگە ئىگە. بىز خاپاشاكانلارغا بىرەر نەرسە يۇقتۇرۇشنى خالىمايمىز، شۇنداقلا خاپاشاكانلاردىنمۇ بىرەر نەرسە يۇقتۇرۇۋېلىشنى خالىمايمىز. بۇ خىل ماسلاشماسلىق بىز چوقۇم تېخىمۇ چوڭقۇرلاپ تەتقىق قىلىشقا تېگىشلىك مەسىلە».
ۋاسكۇئېز پېنسىلۋانىيە ئىشتاتلىق ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى يېڭى خىزمەت ئورنىدا ھۈجەيرە يېتىشتۈرۈش ئارقىلىق ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈشنى كونترول قىلىدىغان گېن مېخانىزمىنى داۋاملىق تەتقىق قىلماقتا. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، سۇدمانت بولسا بۇ ھۈجەيرىلەرنىڭ ئىممۇنىتېت ئىنكاسىنى قانداق تەڭشەيدىغانلىقىغا تېخىمۇ يېقىندىن دىققەت قىلماقتا.
«مېنى ھەقىقەتەن ھاياجانلاندۇرىدىغان بىر نۇقتا بولسا، خاپاشاكاننىڭ ۋىرۇس گېن گۇرۇپپىسىغا ھۇجۇم قىلىدىغان ئاقسىللارنى ئىشلەپچىقىرىش ئارقىلىق ئۆزىنى قوغدىشى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۆزىنىڭ گېن گۇرۇپپىسىنى شۇ ئاقسىللارنىڭ ھۇجۇمىدىن قانداق قوغدايدىغانلىقى ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇقتۇر» دېدى ئۇ.
سۇدمانت نۆۋەتتە نۇرغۇنلىغان پىرىمات تۈرلىرىنىڭ ھۈجەيرە ئەۋرىشكىلىرىنى ساقلاۋاتقان بولۇپ، ئۇلاردىن پايدىلىنىپ ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈشنىڭ گېنتىكىسى ھەمدە ئۆمۈر ئۇزۇنلۇقى بىلەن DNA نى ئەسلىگە كەلتۈرۈش گېنلىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەتقىق قىلماقتا.
ھازىر ۋېرمونت ئۇنىۋېرسىتېتىدا خىزمەت قىلىۋاتقان ۋاسكۇئېز، سۇدمانت ۋە لائۇتېربۇردىن باشقا، ماقالىنىڭ باشقا ھەمكارلاشقۇچى ئاپتورلىرى فىرانسىيەنىڭ لىيون شەھىرىدىكى نورمال ئالىي مەكتىپىدىن لۇسى ئېتېننى ۋە تۇكسوندىكى ئارىزونا ئۇنىۋېرسىتېتىدىن داۋىد ئېناردنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ خىزمەت دۆلەتلىك سەھىيە تەتقىقات ئورنى ۋە دۆلەتلىك پەن-تېخنىكا فوندى تەرىپىدىن مەبلەغ بىلەن تەمىنلەندى.
ماتېرىياللار كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتى - بېركېلېي تەرىپىدىن تەمىنلەندى. ئىزاھات: مەزمۇن ئۇسلۇب ۋە ئۇزۇنلۇق جەھەتتىن تەھرىرلەنگەن بولۇشى مۇمكىن.
مەنبە: ScienceDaily Health | Fri, 11 Sep 2026 20:25