سېھىرلىك موگۇ تەركىبى تاجاۋۇزچى بېلىقلارنىڭ ئۇرۇشخۇمارلىقىنى يوقاتتى

200 دىن ئارتۇق زەمبۇرۇغ تۈرىدە بايقالغان، پىسخىكىغا تەسىر قىلغۇچى ماددا سىلوتسىبىننىڭ تاجاۋۇزكار بېلىقلارغا كۈتۈلمىگەن تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى مەلۇم بولدى. تەركىبىدە بۇ خىمىيەلىك بىرىكمە بولغان كۆپىنچە زەمبۇرۇغلار پىسلوتسىب تۈركۈمىدىكى پەردىلىك زەمبۇرۇغلارغا تەۋە. سۈت ئەمگۈچىلەردە، سىلوتسىبىن مېڭىدىكى سېروتونىن قوبۇللىغۇچىلىرى بىلەن ئۆزئارا تەسىرلىشىپ، كەيپىيات، ئىشتىھا ۋە تاجاۋۇزكارلىق قاتارلىق ھېسسىيات ۋە ھەرىكەتلەرگە تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئەمما، ئالىملار بۇ ماددىنىڭ ھايۋانلار ئارىسىدىكى ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەرگە قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى ھەققىدە تېخى ئاز بىلىدۇ.
بۇ مەسىلىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن، كانادادىكى تەتقىقاتچىلار سىلوتسىبىننىڭ سۇدا ۋە قۇرۇقلۇقتا ياشايدىغان مانگرو رىۋۇلۇس بېلىقىغا (Kryptolebias marmoratus) كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى تەتقىق قىلدى. ئۇلارنىڭ «فرونتېرس ئىن بىھېيۋىيۆرال نېروساينس» (Frontiers in Behavioral Neuroscience) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان تەتقىقات نەتىجىسىدە كۆرسىتىلىشىچە، ھەتتا تۆۋەن مىقداردىكى سىلوتسىبىنغا قىسقا مۇددەت ئۇچرىشىشمۇ نورمال ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتنى بۇزۇۋەتمىگەن ھالدا تاجاۋۇزكارلىق ھەرىكىتىنى كۆرۈنەرلىك ئازايتالايدىكەن.
نوۋا سكوتىيادىكى ئاكادىيا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەتقىقاتچىسى ۋە سابىق ماگىستىر ئوقۇغۇچىسى، ماقالىنىڭ بىرىنچى ئاپتورى دەينا فورسىت مۇنداق دېدى: «بىز سىلوتسىبىننىڭ جىددىي خاراكتېرلىك تۆۋەن مىقدارىنىڭ تەبىئىي ھالدا ئىنتايىن تاجاۋۇزكار كېلىدىغان قۇرامىغا يەتكەن مانگرو رىۋۇلۇس بېلىقلىرىنىڭ ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت جەريانىدىكى ئاكتىپچانلىقىنى ۋە تاجاۋۇزكار ھۇجۇم ھەرىكىتىنى كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلىتىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردۇق».
بىرىتىش كولومبىيە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ بىئولوگى، يۇقىرى دەرىجىلىك ئاپتور دوكتور سۇزى كۇرى سۆزىگە مۇنۇلارنى ئەسكەرتتى: «بۇ بايقاشلار سىلوتسىبىننىڭ ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتكە توسالغۇ بولمىغان ھالدا، ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار مودېلىدا كۈچەيگەن تاجاۋۇزكارلىقنى تاللاپ تۇرۇپ تۆۋەنلىتىدىغانلىقىغا دائىر تۇنجى ئىسپات بىلەن تەمىنلەيدۇ».
ئالىملار نېمە ئۈچۈن تاجاۋۇزكار مانگرو رىۋۇلۇس بېلىقىنى تەتقىق قىلدى؟
مانگرو رىۋۇلۇس بېلىقلىرى تەبىئىي ھالدا ئۇرۇشقاق كېلىدۇ، بولۇپمۇ ئۆز تۈرىدىكى باشقا بىر ئەزاغا يولۇققاندا شۇنداق بولىدۇ. ئۇلارنىڭ تاجاۋۇزكار ئىنكاسلىرىنى تونۇش ۋە ئۆلچەش ئاسان بولۇپ، بۇ تەتقىقاتچىلارنىڭ ھەرىكەتتىكى ھەتتا كىچىك ئۆزگىرىشلەرنىمۇ بايقلىشىغا پۇرسەت يارىتىپ بېرىدۇ.
بۇ بېلىقلار يەنە ئادەتتىن تاشقىرى كۆپىيىش ئىقتىدارىغا ئىگە. ئۇلار ئۆز-ئۆزىنى ئۇرۇقلاندۇرالايدۇ ۋە گېنتىكىلىق جەھەتتىن ئوخشاش بولغان ئەۋلادلارنى بارلىققا كەلتۈرەلەيدۇ. بۇ خۇسۇسىيەت ئۇلارنى تەجرىبە ئۈچۈن ئالاھىدە پايدىلىق قىلىدۇ؛ چۈنكى ئالىملار گېنتىكىلىق پەرقلەرنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈپ، ھەرىكەت پەرقىنىڭ ۋارىسلىق قىلىنغان ئالاھىدىلىكلەردىن ئەمەس، بەلكى سىلوتسىبىندىن كەلگەنلىكىگە تېخىمۇ جەزم قىلالايدۇ.
تەجرىبە ئۈچۈن، تەتقىقاتچىلار تەجرىبىخانىدا يېتىشتۈرۈلگەن گېنتىكىلىق جەھەتتىن پەرقلەنگەن ئۈچ خىل بېلىق نەسلى بىلەن ئىشلىدى. بىر گۇرۇپپىغا سىلوتسىبىن بېرىلدى؛ يەنە بىر گۇرۇپپا ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتنى قوزغاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان بېلىقلارنى تەمىنلىدى؛ ئۈچىنچى گۇرۇپپا بولسا تەتقىقاتچىلارنىڭ بېلىقلارنىڭ بەدىنىگە قانچىلىك سىلوتسىبىن كىرگەنلىكى ۋە توپلانغانلىقىنى ئۆلچىشىگە ياردەم بەردى.
تەتقىقاتچىلار ئالدى بىلەن ھەر بىر بېلىقنىڭ ھەرىكىتى ئۈچۈن ئاساسىي ئۆلچەم بېكىتتى. ئۇلار بىر بېلىقنى ئاللىقاچان باشقا بىر بېلىق بار بولغان باكنىڭ ئىچىگە قويدى، ئىككى بېلىق تالا ئەينەك تور توسۇق ۋە سۈزۈك بولمىغان بىر قاپاق بىلەن ئايرىلدى. بۇ تور جىسمانىي ئۇچرىشىشنىڭ ئالدىنى ئالدى، ئەمما قاپاق ئېلىۋېتىلگەندىن كېيىن بېلىقلارنىڭ بىر-بىرىنى كۆرۈشىگە ۋە پۇراپ بىلىشىگە شارائىت ياراتتى.
بېلىقلارنىڭ ئورتاق مۇھىتقا كۆنۈشى ئۈچۈن بەش مىنۇت ۋاقىت بەرگەندىن كېيىن، گۇرۇپپا ئەزالىرى سۈزۈك بولمىغان قاپاقنى ئېلىۋەتتى ۋە ئۇلارنىڭ ئۆزئارا مۇناسىۋىتىنى خاتىرىلىدى.
ئەتىسى، يەنى دەسلەپكى نازارەتتىن 24 سائەت ئۆتكەندىن كېيىن، تەتقىقاتچىلار ئوخشاش بىر بېلىقنى تەركىبىدە سىلوتسىبىن ئېرىتىلگەن سۇغا قويدى. 20 مىنۇتلۇق تەسىردىن كېيىن، بېلىقنى ئىلگىرى ئۇچراشقان ئاشۇ بېلىق تۇرۇۋاتقان سۇ باكىغا قايتۇرۇپ ئەكىلدى. ئاندىن تەتقىقاتچىلار ھەرىكەتتىكى ھەر قانداق ئۆزگىرىشنى نازارەت ئۈچۈن نۇرسىز توساقنى قايتىدىن ئېلىۋەتتى.
سېھىرلىك موگۇ تەركىبى تاجاۋۇزچىلىق ھۇجۇملىرىنى ئازايتتى
نەتىجىدە كۆرۈنەرلىك ئۆزگىرىش بايقالدى. سىلوتسىبىننىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان بېلىق بۇ تەركىبنى قوبۇل قىلمىغان بېلىققا قارىغاندا ئاز ھەرىكەت قىلدى ۋە تېز سۈرەتلىك تاجاۋۇزچىلىق ئۈزۈش ھەرىكەتلىرىنى ئاز كۆرسەتتى.
بۇ ئۆزگىرىشلەرنى باھالاش ئۈچۈن، ئالىملار ئومۇمىي پائالىيەتنى (ھەرىكەتكە كەتكەن ۋاقىت) ۋە تاجاۋۇزچىلىقنىڭ بىر قانچە ئالامەتلىرىنى (تېز سۈرەتلىك ئۈزۈش ھەرىكەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) ئۆلچەپ چىقتى. بۇ خىل تېز سۈرەتلىك ھەرىكەتلەر ئىنتايىن مۇھىم، چۈنكى ئۇلار بېلىقلار ئۆزئارا فىزىكىلىق ئۇچرىشالمىسىمۇ، سۈركىلىشنىڭ ھۇجۇمغا قاراپ كەسكىنلىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
«تېز سۈرەتلىك ئۈزۈش ھەرىكەتلىرى يۇقىرى ئېنېرگىيەلىك ھۇجۇم قىلىش قىلمىشلىرى بولۇپ، فىزىكىلىق ئۇچرىشىش بولمىغان ئەھۋالدا غىدىقلىغۇچى بېلىققا قارىتىلغان تاجاۋۇزچىلىقنىڭ ئەۋج ئالغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ» دەپ چۈشەندۈردى كۇررى. «باشقا تىپتىكى تاجاۋۇزچىلىق ھەرىكەتلىرى، مەسىلەن، يۈزتۇرانە نامايەن قىلىش تېخىمۇ بەكرەك ئالاقە ۋە ئىجتىمائىي باھالاش بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ئىنتايىن ئاز ئېنېرگىيە تەلەپ قىلىدۇ.»
قىزىقارلىق يېرى شۇكى، سىلوتسىبىن تاجاۋۇزچىلىق ياكى ئىجتىمائىي ھەرىكەتنىڭ ھەممە تۈرىنى بېسىقتۇرۇۋەتمىدى. بېلىقلار تېخىمۇ كەسكىن، يۇقىرى ئېنېرگىيە تەلەپ قىلىدىغان ھۇجۇملارغا قاتنىشىش نىسبىتى تۆۋەنلىگەن بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ جىسمانىي كۈچنى ئاز تەلەپ قىلىدىغان ئىجتىمائىي ئىپادىلىرى ئاساسىي جەھەتتىن ئۆزگەرمىدى.
«سىلوتسىبىننىڭ تىنىچلاندۇرۇش ئۈنۈمى ئېنېرگىيەنى كۆپ سەرپ قىلىدىغان ئەۋج ئالغان ھەرىكەتلىرىنى تاللاپ تۇرۇپ ئازايتقاندەك قىلىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا تۆۋەن ئېنېرگىيەلىك ئىجتىمائىي ئىپادىلەش ھەرىكەتلىرى ئاساسىي جەھەتتىن ئۆزگەرمىدى» دېدى فورسايت. «بۇ شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، بۇ تەركىب ھەرىكەتنى پۈتۈنلەي توختىتىۋەتمەستىن، بەلكى كۈچەيگەن ئىجتىمائىي توقۇنۇشلارنى تاللاپ تۇرۇپ پەسەيتەلەيدۇ.»
بۇ تەركىب يەنە ئومۇمىي پائالىيەتنىمۇ ئازايتتى. ئۆز تۈرىدىكى باشقا بىر بېلىقنىڭ يېنىغا قويۇلغاندا، سىلوتسىبىن بىلەن بىر تەرەپ قىلىنغان بېلىقلار بىر تەرەپ قىلىنمىغان كونترول گۇرۇپپىسىدىكى بېلىقلارغا قارىغاندا ئۈزۈشكە ئاز ۋاقىت سەرپ قىلدى.
بۇ بايقاشلار بىرلىكتە شۇنى كۆرسىتىدۇكى، سىلوتسىبىن ھايۋانلارنىڭ ئەتراپىغا بولغان ئىنكاسىنى شۇنچە ئاددىيلا ئاجىزلاشتۇرۇۋەتمەستىن، بەلكى تاجاۋۇزچىلىق ھەرىكىتىنىڭ ئالاھىدە تەرەپلىرىگە تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن.
بۇ بايقاشلارنىڭ پىسخىدېلىك تەتقىقاتلار ئۈچۈن ئەھمىيىتى نېمە؟
تەتقىقاتچىلارنىڭ قارىشىچە، بۇنىڭغا ئوخشاش ھايۋانات تەتقىقاتلىرى ئاخىرىدا ئالىملارنىڭ پىسخىدېلىك تەركىبلەرنىڭ ھەرىكەتكە قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىشىگە ۋە داۋالاش تەتقىقاتىنىڭ مۇمكىن بولغان يۆنىلىشلىرىنى ئېنىقلىشىغا ياردەم بېرىشى مۇمكىن.
تەتقىقاتچىلار قايسى ئىجتىمائىي ئىنكاسلارنىڭ سىلوتسىبىنغا ئەڭ سەزگۈر ئىكەنلىكىنى تەكشۈرۈش ئارقىلىق، ئىنسانلاردا بىۋاسىتە تەكشۈرۈش قىيىن بولغان بىئولوگىيەلىك مېخانىزملارنى ئاشكارىلىشى مۇمكىن. بۇ خىل چۈشەنچىلەر ئاخىرىدا يوشۇرۇن كلىنىكىلىق قوللىنىش تەتقىقاتلىرىنى ئۇچۇر بىلەن تەمىنلىيەلەيدۇ.
شۇنداقتىمۇ، تەتقىقات گۇرۇپپىسى بۇ بايقاشلارنى ئىنسانلاردىكى تاجاۋۇزچىلىقنى داۋالاشنىڭ ئىسپاتى سۈپىتىدە تەپسىر قىلماسلىق كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى. بۇ تەجرىبە بېلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ھېچقانداق كلىنىكىلىق ئارىلىشىشنى باھالىمىغان، شۇنداقلا ئىنسانلاردا ئوخشاش ئۈنۈمنىڭ كۆرۈلۈش-كۆرۈلمەسلىكىنى بېكىتەلمەيدۇ.
تەسكىنلىتىش ئۈنۈمىنىڭ قانچىلىك داۋاملىشىدىغانلىقى توغرىسىدا يەنە مۇھىم سوئاللار بار. تەتقىقاتچىلار پەقەت بىر قېتىملىق مىقدارنى ۋە قىسقا ۋاقىتلىق تەسىرگە ئۇچراش مۇددىتىنىلا تەكشۈردى. ئۇلار تەكرار داۋالاش، ئۇزۇن مۇددەتلىك ھەرىكەت ئۆزگىرىشلىرى ياكى بېلىقلارنىڭ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن بۇ ماددىغا ماسلىشىپ كېتىش-كەتمەسلىكىنى تەكشۈرۈپ كۆرمىدى.
سىلوسىبىننىڭ تاجاۋۇزچى ھۇجۇملارنى ئازايتىش ئىقتىدارىنىڭ مۇشۇ تەتقىقاتتا تەكشۈرۈلگەن قىسقا مۇددەتتىن ئېشىپ داۋاملىشالايدىغان ياكى داۋاملىشالمايدىغانلىقىنى ئېنىقلاش ئۈچۈن قوشۇمچە تەجرىبىلەر زۆرۈر بولىدۇ.
كۇررى سۆزىنى خۇلاسىلەپ مۇنداق دېدى: «كەلگۈسىدىكى تەتقىقاتلار بۇ خىزمەتكە ئاساسلىنىپ، سىلوسىبىننىڭ نېرۋا سىگنالىنى قانداق ئۆزگەرتىدىغانلىقى، قايسى سېروتونىن يوللىرىنىڭ ئىشقا سېلىنىدىغانلىقى ۋە نېمە ئۈچۈن ئىجتىمائىي ھەرىكەتنىڭ بەزى تەرەپلىرى تەسىرگە ئۇچراپ، باشقا تەرەپلىرىنىڭ ئۇچرىمايدىغانلىقى ئۈستىدە ئىزدىنىشى مۇمكىن. بۇ سوئاللارغا بىۋاسىتە ئىنسانلاردا جاۋاب بېرىش تەس ياكى مۇمكىن ئەمەس».
ماتېرىياللار فرونتىئېرس تەرىپىدىن تەمىنلەندى. ئىزاھات: مەزمۇن ئۇسلۇب ۋە ئۇزۇنلۇق جەھەتتىن تەھرىرلەنگەن بولۇشى مۇمكىن.
مەنبە: ScienceDaily Health | Sun, 18 Oct 2026 08:52