قان تەكشۈرۈش ئالەم ئۇچقۇچىلىرىنىڭ ئالەم بوشلۇقىدا نېمە ئۈچۈن قەۋزىيەت بولۇپ قالىدىغانلىقىنى ئاشكارىلىدى

مەنبە: ساينىس دەيلى ساغلاملىق (ScienceDaily Health)
قەۋزىيەت ئالەم ئۇچقۇچىلىرىغا نىسبەتەن تونۇشلۇق بىر مەسىلە، ئەمما ئالىملار ئالەم بوشلۇقىدا تۇرۇشنىڭ نېمە ئۈچۈن نورمال ھەزىم قىلىشنى قالايمىقانلاشتۇرۇۋېتىدىغانلىقىنى تېخى تولۇق چۈشىنىپ يېتەلمىگەن ئىدى.
كوپېنھاگېن ئۇنىۋېرسىتېتى ناسا (NASA) بىلەن ھەمكارلىشىپ ئېلىپ بارغان يېڭى بىر تەتقىقات بۇنىڭغا مۇمكىن بولغان بىر چۈشەندۈرۈش بەردى. ئالىملار خەلقئارا ئالەم پونكىتىدا نەچچە ئاي تۇرغان 52 ئالەم ئۇچقۇچىسىنىڭ قان ئەۋرىشكىسىنى تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، ئالەم ئۇچقۇچىلىرى يەر شارىدىن ئايرىلىپ ئۇزۇن ئۆتمەيلا ھەزىم قىلىش سىستېمىسىدا ئۆزگىرىش كۆرۈلۈشكە باشلايدىغانلىقىنىڭ ئالامەتلىرىنى بايقىدى.
تەتقىقات ماقالىسىنىڭ بىرىنچى ئاپتورلىرىنىڭ بىرى، قوشۇمچە پىروفېسسور جورجىيا لا باربېرا مۇنداق دەيدۇ: «ئالەم ئۇچقۇچىلىرى ئالەمگە بېرىپ بىر نەچچە ھەپتە ئۆتكەندىن كېيىنلا، ئۈچەي باكتېرىيەلىرىنىڭ ئاقسىلنى ئېچىتىش دەرىجىسىنىڭ ئادەتتىكىدىن ئېشىپ كەتكەنلىكىنى كۆردۇق. بۇ ئۆزگىرىش ئۇلار يەر شارىغا قايتىپ كەلگۈچە داۋاملىشىدۇ».
ئۈچەي باكتېرىيەلىرىنىڭ ئاقسىلغا يۈزلىنىشى
ئۈچەيدىكى باكتېرىيە مەۋجۇت يېمەكلىك تالالىرىنى ئىشلىتىپ تۈگەتكەندىن كېيىن، تالا ئورنىغا ئاقسىلنى پارچىلاشقا باشلىغاندا ئاقسىل ئېچىتىش جەريانى يۈز بېرىدۇ. بۇ جەريان ئالەم ئۇچقۇچىلىرىغىلا خاس بولماستىن، بەلكى يەر شارىدىكى كىشىلەردىمۇ يۈز بېرىشى مۇمكىن.
تەتقىقاتچىلار مىكرو ئېغىرلىق كۈچىنىڭ يېمەكلىكلەرنىڭ ھەزىم قىلىش يولىدىكى ھەرىكىتىنى ئاستىلىتىۋېتىشى مۇمكىنلىكىنى پەرەز قىلماقتا. ئەگەر يېمەكلىك ئۈچەيدە ئۇزۇنراق تۇرۇپ قالسا، باكتېرىيەنىڭ ئاقسىلنى ئېچىتىشقا تېخىمۇ كۆپ ۋاقتى بولىدۇ.
ماقالىنىڭ ئاپتورلىرىدىن بىرى ھېنرىك روئاگېر مۇنداق دەيدۇ: «ئالەم بوشلۇقىدىكى تارتىش كۈچىنىڭ كەمچىل بولۇشى يېمەكلىكلەرنىڭ ئۈچەيدە تېخىمۇ ئاستا ھەرىكەت قىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، بۇ بىز كۆرۈۋاتقان ئاقسىل ئېچىتىشنىڭ كۈچىيىش ئالامەتلىرى بىلەن ماس كېلىدۇ. بۇ يەنە ئالەم ئۇچقۇچىلىرىدىكى قەۋزىيەت مەسىلىسىنى چۈشەندۈرۈشكە ياردەم بېرىشى مۇمكىن».
ئۈچەيدىكى ئۆزگىرىشلەر مېڭىگە تەسىر قىلىشى مۇمكىن
بۇ بايقاشلار ئالەم ئۇچقۇچىلىرىنىڭ قېنىدىكى مېتابولىتلارنى تەكشۈرۈش ئارقىلىق قولغا كەلدى. مېتابولىتلار قان ئايلىنىش سىستېمىسىدىكى كىچىك مولېكۇلالار بولۇپ، ئۇلار بەدەننىڭ قانداق ئىشلەۋاتقانلىقى ھەققىدە ئۇچۇر بېرەلەيدۇ.
تەتقىقاتچىلار بۇ مولېكۇلالارنى تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، يېمەكلىك ۋە ماددا ئالمىشىشتىن تارتىپ ئۈچەي ئىچىدە نېمە ئىشلارنىڭ يۈز بېرىۋاتقانلىقىغىچە بولغان جەريانلارنى بىلەلەيدۇ.
بۇ نەتىجىلەر پەقەت ھەزىم قىلىش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ، چۈنكى ئۈچەيدىكى ئۆزگىرىشلەر مېڭىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بەدەننىڭ باشقا قىسىملىرىغىمۇ تەسىر كۆرسىتەلەيدۇ. تەتقىقاتنىڭ يېتەكچى ئاپتورى لارس ئوۋې دراگستېد مۇنداق دەيدۇ: «بىز ئاقسىل ئېچىتىش مەھسۇلاتلىرىنىڭ بۆرەك زەخىملىنىشى، كەيپىياتقا تەسىر قىلىش ياكى زېھىننى مەركەزلەشتۈرۈش ئىقتىدارىنىڭ تۆۋەنلىشى قاتارلىق سالامەتلىكە بولغان سەلبىي تەسىرلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى بىلىمىز».
بۇنىڭ مارسقا بېرىش ۋەزىپىسى ئۈچۈن نېمە ئۈچۈن مۇھىملىقى
ئالەم قاتنىشى ئورۇنلىرى ئايغا، كېيىنچە مارسقا بېرىش پىلانىنى تەييارلاۋاتقان بىر پەيتتە، بۇ بايقاشلار تېخىمۇ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇشى مۇمكىن. ئۇنداق سەپەرلەردىكى ئالەم ئۇچقۇچىلىرى ھازىرقى خەلقئارا ئالەم پونكىتىدىكى خادىملارغا قارىغاندا، يەر شارىنىڭ تارتىش كۈچىدىن يىراقتا تېخىمۇ ئۇزۇن ۋاقىت ئۆتكۈزىدۇ.
جىئورجىيە لا باربېرا مۇنداق دېدى: «بىز تېخىمۇ ئۇزۇن مۇساپىلىك ئالەم سەپىرىنى، مەسىلەن مارىسقا بېرىشنى پىلانلىغىنىمىزدا، ئالەم سەپىرىنىڭ ئۈچەيگە كۆرسىتىدىغان سەلبىي تەسىرىنى ئازايتىش ئۈچۈن ئالدىنى ئېلىش تەدبىرلىرى زۆرۈر بولۇشى مۇمكىن.»
تەتقىقاتچىلار بىر قانچە خىل ئۇسۇلنىڭ بۇ خىل ھەزىم قىلىش ئۆزگىرىشلىرىنى ئازايتىشقا ياردىمى بولۇشى مۇمكىنلىكىنى ئېيتماقتا.
ھېنرىك روئاگېر مۇنداق دېگەنلەرنى سۆزلىرىگە ئىلاۋە قىلدى: «تەتقىقات نەتىجىلىرىمىز يوشۇرۇن جەريانلارغا ئارىلىشىش ئۈچۈن يىپ ئۇچى بىلەن تەمىنلەيدۇ. مەسىلەن، يېمەكلىك تالاسىنى كۆپەيتىش، ئۈچەي باكتېرىيەلىرىنى قۇۋۋەتلىگۈچى تولۇقلىمىلار ياكى ئۈچەينىڭ لىمىلداش ھەرىكىتىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، يېمەكلىكنىڭ ئۈچەيدىن ئۆتۈش ۋاقتىنى قىسقارتىدىغان باشقا تۈردىكى داۋالاش ئۇسۇللىرىنى قوللىنىشقا بولىدۇ. بۇ ئاقسىلنىڭ ئېچىشىنى ئازايتىشقا، شۇ ئارقىلىق ساغلام ئۈچەي مۇھىتى بىلەن تەمىنلەشكە ۋە سالامەتلىككە يەتكۈزىدىغان سەلبىي ئاقىۋەتلەردىن ساقلىنىشقا ياردەم بېرىدۇ.»
ئۈچەينىڭ لىمىلداش ھەرىكىتى يېمەكلىك ۋە تاشلاندۇقلارنى ھەزىم قىلىش سىستېمىسى ئارقىلىق ھەرىكەتلەندۈرىدىغان ماسلاشقان مۇسكۇللارنىڭ قىسقىرىشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ خىل ھەرىكەتنى قوللاش ماددىلارنىڭ ئۈچەيدە تۇرۇش ۋاقتىنى قىسقارتىپ، ئاقسىلنىڭ زىيادە ئېئۆزەك كېتىش پۇرسىتىنى ئازايتىدۇ.
تەتقىقات نەتىجىلىرى يەنە يەر شارىدىكى بىمارلارغىمۇ ياردەم بېرىشى مۇمكىن
بۇ تەتقىقاتنىڭ تەسىرى پەقەت ئالەم سەپىرى بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ.
ئۇزۇن مۇددەت ئورۇن تۇتۇپ يېتىپ قالغان كىشىلەردىمۇ دائىم قەۋزىيەت كۆرۈلىدۇ. تەتقىقاتچىلار بۇ بىمارلاردىكى ئۈچەي ھەرىكىتىنىڭ ئاستىلىشى ئۈچەيدىكى ئېچىش جەريانىدا ئوخشاش ئۆزگىرىشلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
ماقالىنىڭ ئاساسلىق ئاپتورى لارس ئوۋې دراگستېد مۇنداق دەپ خۇلاسىلىدى: «بۇ بىلىملەردىن پايدىلىنىپ ئورۇن تۇتۇپ يېتىپ قالغان بىمارلارغا ياردەم بەرگىلى بولىدۇ. ئۇلارمۇ قەۋزىيەتكە دۇچ كېلىدۇ، شۇنداقلا ئۇلاردا ئاقسىلنىڭ ئېچىشى كۆپىيىپ كېتىشى مۇمكىن، بۇ بولسا ساغلاملىق ئەھۋالىنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرۇۋېتىشى مۇمكىن.»
ئاقسىلنىڭ ئېچىشى دېگەن نېمە؟
ئاقسىلنىڭ ئېچىشى ئۈچەيدىكى باكتېرىيەلەر يېتەرلىك تالاغا ئېرىشەلمىگەندىن كېيىن، ئاقسىلنى پارچىلاشقا باشلىغاندا يۈز بېرىدۇ.
كىشى ئۆزىدە روشەن قەۋزىيەت ھېس قىلمىغان تەقدىردىمۇ، يېمەكلىك ئۈچەيدە ئۇزۇن مۇددەت تۇرۇپ قالسا، بۇ جەرياننىڭ يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى تېخىمۇ يۇقىرى بولىدۇ.
باكتېرىيەلەر ئاقسىلنى ھەزىم قىلغاندا، ھەر خىل مېتابولىتلارنى ھاسىل قىلىدۇ. بۇ مولېكۇلالار قان ئايلىنىش سىستېمىسىغا كىرىپ، پۈتۈن بەدەنگە تارقىلىدۇ.
ئۇلارنىڭ بىر قىسمى ھەزىم قىلىش يولى بىلەن مېڭىنى تۇتاشتۇرىدىغان ئىككى تەرەپلىمىلىك ئالاقە سىستېمىسى بولغان ئۈچەي-مېڭە ئوقى ئارقىلىق مېڭىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ.
ئىلگىرىكى تەتقىقاتلاردا ئاقسىلنىڭ ئېچىشى جەريانىدا ھاسىل بولغان مېتابولىتلارنىڭ مېڭىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى، جۈملىدىن ئەنسىزلىك ۋە زېھنىنى يىغىش ئىقتىدارىنىڭ تۆۋەنلىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكى كۆرسىتىلگەن.
نېمە ئۈچۈن نەتىجىلەر ئالاھىدە ئېنىق چىقتى؟
قاندىكى مېتابولىتلار ئۈستىدىكى تەتقىقاتلارنى چۈشەندۈرۈش قىيىن بولۇشى مۇمكىن، چۈنكى ماددا ئالمىشىش ئادەمدىن ئادەمگە كۆرۈنەرلىك پەرقلىنىدۇ.
ئالەم ئۇچقۇچىلىرىغا ئائىت سانلىق مەلۇماتلارنىڭ ئالاھىدە خاراكتېرى تەتقىقاتچىلارنىڭ بۇ خىل پەرقلىنىشلارنى يېڭىشىگە ياردەم بەردى ۋە ئۇلار كۆزەتكەن قېلىپقا بولغان ئىشەنچىنى ئاشۇردى.
بىرىنچى ئاپتورلارنىڭ بىرى ۋە ياردەمچى پىروفېسسور يان ستانسترۇپ مۇنداق دېدى: «بىز تەھلىل قىلغان ئەۋرىشكىلەر كۆپ يىللار جەريانىدا ئوخشىمىغان ۋەزىپىلەرنى ئىجرا قىلغان جەمئىي 52 ئوخشىمىغان ئالەم ئۇچقۇچىسىدىن كەلگەن. بۇ ئادەتتىكى تەتقىقات ئۇسۇللىرىدىن ناھايىتى پەرقلىنىدۇ. شۇڭا، ئۇسۇلىمىزنىڭ ئاقسىلنىڭ ئېچىشىنىڭ ئىزچىل تۈردە يۇقىرى بولىدىغانلىقىنى شۇنچە ئېنىق كۆرسىتىپ بېرەلىگەنلىكى كىشىدە چوڭقۇر تەسىر قالدۇرىدۇ.»
تەتقىقات قانداق ئېلىپ بېرىلدى؟
تەتقىقاتچىلار ئالەم ئۇچقۇچىلىرىنىڭ قېنىدىكى مېتابولىتلارنى ئۆلچەش ئارقىلىق، ئالەم بوشلۇقىدا پەرۋاز قىلىش جەريانىدا ئىنسانلارنىڭ مېتابولىزمىنىڭ قانداق ئۆزگىرىدىغانلىقىنى تەكشۈردى.
ئۇلارنىڭ تەھلىللىرى شۇنى كۆرسەتتىكى، ئالەم ئۇچقۇچىلىرى يەر شارىدىن ئايرىلىپ مىكرو ئېغىرلىق كۈچى مۇھىتىغا كىرگەندە، ئۈچەيدىكى پىروتىننىڭ ئېچىشىشى كۆپىيىدۇ. قان ئەۋرىشكىلىرى يەنە بېلىق ۋە كوفېئىن ئىستېمالىغا مۇناسىۋەتلىك ئازراق ئۆزگىرىشلەرنىمۇ ئاشكارىلىدى.
تەتقىقاتچىلار پەقەت ئالدىن بەلگىلەنگەن ماددىلارنىلا ئىزدىمەستىن، بەلكى «نىشانسىز ئۇسۇل» دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل ئۇسۇلنى قوللاندى. بۇ ئۇلارنىڭ قاندىكى كۆپ خىل مېتابولىتلارنى تەھلىل قىلىشىغا ۋە ئالەم بوشلۇقىدا پەرۋاز قىلىش جەريانىدا قايسىلىرىنىڭ ئۆزگەرگەنلىكىنى بېكىتىشىگە شارائىت ياراتتى.
ئەۋرىشكىلەر خەلقئارا ئالەم پونكىتىدا ئېلىپ بېرىلغان ئۈچ تەتقىقاتتىن كەلگەن. گەرچە قولدا بولغان قان مىقدارى ئىنتايىن ئاز بولسىمۇ، تەتقىقاتچىلار قوشۇمچە تەھلىللەرنى ئېلىپ بېرىپ، مەۋجۇت تەتقىقاتلاردىن تېخىمۇ كۆپ ئىلمىي ئۇچۇرلارغا ئېرىشەلىدى.
كوپېنھاگېن ئۇنىۋېرسىتېتى ۋە ناسا تەتقىقاتچىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى بۇ ھەمكارلىق يەنە خەلقئارا ئالەم پونكىتى تەمىنلىگەن خەلقئارالىق ئىلمىي ھەمكارلىقنىڭ مۇھىملىقىنى گەۋدىلەندۈردى.
ناسا تەتقىقاتچىلىرىدىن سارا ر. زۋارت ۋە سكات م. سىمىس بۇ تەتقىقاتقا تۆھپە قوشتى. كوپېنھاگېن ئۇنىۋېرسىتېتى تەتقىقاتچىلىرىدىن جورجىيا لا باربېرا، يان ستانسترۇپ، ھېنرىك م. روئاگېر ۋە لارس ئوۋې دراگستېدلارمۇ تۆھپە قوشتى.
ماتېرىياللار كوپېنھاگېن ئۇنىۋېرسىتېتى تەرىپىدىن تەمىنلەندى. ئەسكەرتىش: مەزمۇن ئۇسلۇب ۋە ئۇزۇنلۇق جەھەتتىن تەھرىرلەنگەن بولۇشى مۇمكىن.
ئالىملار ئورۇقلىغاندىن كېيىن ئېغىرلىقنىڭ قايتا ئېشىپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان مولېكۇلالىق «ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتى»نى بايقىدى
ئالىملار يېللوۋستون يانار تېغى ھازىر پارتلىسا نېمە ئىشلار يۈز بېرىدىغانلىقىنى ئاشكارىلىدى
ئالىملار دەرەخ يىلتىزىدىن ياسالغان، كۈتۈلمىگەن بىر خىل ئۇيقۇ ياردەمچى دورىسىنى سىناق قىلدى
ناسانىڭ رومان تېلېسكوپى ئۆزىنىڭ 300 مېگاپىكسېللىق كۆزىنى كائىناتقا ئاچتى
مەنبە: ScienceDaily Health | Mon, 28 Sep 2026 08:49