ئۆزىڭىزنى ئالزىمېر كېسىلىدىن ئەنسىرەشكە تېخى بەكلا ياش دەپ ئويلامسىز؟ مارىيا شرىۋېر «قايتا ئويلىنىپ بېقىڭ» دەيدۇ.

مارىيا شرېيۋېر ئاياللارنىڭ شۇنى بىلىشىنى خالايدۇكى، ئۇلارنىڭ ئالزىمېر كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش ئېھتىماللىقى ئەرلەرگە قارىغاندا سەل كەم ئىككى ھەسسە يۇقىرىدۇر.
يازغۇچى، ژۇرنالىست ھەمدە كلىۋېلاند كلىنىكىسىدىكى ئاياللار ئالزىمېر ھەرىكىتىنىڭ قۇرغۇچىسى سۈپىتىدە، شرېيۋېر ٢٠٠٣-يىلى دادىسىغا بۇ كېسەل دىياگنوزى قويۇلغاندىن بۇيان، ئالزىمېر كېسىلى ھەققىدىكى تونۇشنى كېڭەيتىپ كەلمەكتە.
ھازىر، ئۇ ئېلى لىللى شىركىتىنىڭ «مېڭە ساغلاملىقى مۇھىم» ناملىق سەپەرۋەرلىك پائالىيىتى بىلەن ھەمكارلىشىپ، ئالزىمېر كېسىلىنىڭ ئالامەتلىرى ۋە كېسەللىك بەلگىلىرى ھەمدە بالدۇر بايقاش بىلەن ئارىلىشىشنىڭ قانداق چوڭ پەرق يارىتىدىغانلىقى ھەققىدە تونۇشنى ئۆستۈرمەكتە.
شرېيۋېر ئۈچۈن ئېيتقاندا، تونۇشنى كېڭەيتىش بىر تۈرلۈك سوۋغاتتۇر. ئۇ «خەلسلاين» (Healthline) غا مۇنداق دېدى: «بولۇپمۇ ئۆزلىرىنىڭ ئاجىزلىقىنى (خەتەر گۇرۇپپىسىدا ئىكەنلىكىنى) بىلگەندىن كېيىن تۇرمۇش ئۇسۇلىنى ئۆزگەرتىدىغانلىقىنى ئېيتىدىغان ئاياللار ئۈچۈن بۇ ئىنتايىن مۇھىم، ئەمما ئۇلار ئۇچۇرغا ئېھتىياجلىق.»
ئۇ ھەممەيلەننىڭ مېڭە ساغلاملىقىنى قوللايدىغان ئاكتىپ ئىستراتېگىيەلەرنىڭ بارلىقىنى بىلىشىنى خالايدۇ.
شرېيۋېر: «مەن كىشىلەرنىڭ بۇنىڭدىن مېڭە ساغلاملىقىنىڭ مۇھىملىقىنى، ئۆزلىرى قىلالايدىغان ئىشلارنىڭ بارلىقىنى ھەقىقىي تۈردە ھېس قىلىشىنى ئۈمىد قىلىمەن. ئۇلارنىڭ 'قىلالايدىغان ھېچقانداق ئىش يوق' دېگەن تۇيغۇدىن 'قىلىدىغان ئىشلار بار' دېگەن تۇيغۇغا ئۆتۈشىنى ئارزۇ قىلىمەن» دېدى.
ئۇ ئالزىمېر كېسىلىنى تەشۋىق قىلىشقا باشلىغاندىن بۇيان، مېڭە ساغلاملىقى تەتقىقاتىدا زور ئىلگىرىلەشلەر بولدى.
شرېيۋېر مۇنداق دېدى: «ئىلگىرى ھېچقانداق ئۈمىد يوق ئىدى، سىز قىلالايدىغان ھېچقانداق ئىشمۇ يوق ئىدى، ئۆزىڭىزنى ئامالسىز ھېس قىلاتتىڭىز ھەمدە بۇنى قېرىغاندا يۈز بېرىدىغان تەبىئىي ئەھۋال دەپ قارايتتىڭىز. ھازىر بۇ جەھەتتە تۈپتىن ئۆزگىرىش بولدى.»
شرېيۋېر ئىلمىي تەتقىقاتلارنىڭ داۋاملىق تەرەققىي قىلىدىغانلىقىنى تىلغا ئېلىپ: «مەن ئۆز ھاياتىمدا بۇ كېسەلنىڭ داۋاسىنىڭ تېپىلىدىغانلىقىغا ئىشىنىمەن، لېكىن بۈگۈن بىز بىلىدىغان ئۇچۇرلار مېنى ھاياجانلاندۇرىدۇ. پاراڭلارنىڭ مېڭە ساغلاملىقىنى ئۆز ئىچىگە ئالغانلىقىدىن خۇشالمەن» دېدى.
ئالزىمېر جەمئىيىتىنىڭ داۋالاش ۋە ئىلمىي مەشغۇلاتلار بويىچە يۇقىرى دەرىجىلىك مۇئاۋىن رەئىسى، دوكتور ھېزىر سنايدېر ئالزىمېر كېسىلىدە گېنتىكىنىڭ مۇرەككەپ رول ئوينايدىغانلىقىنى ئېيتتى.
سنايدېر «خەلسلاين» غا مۇنداق دېدى: «تېخى بىز بىلمەيدىغان نۇرغۇن ئىشلار بار، بىز خەتەر ۋە كىشىلەرنىڭ گېنلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان خەتەرنىڭ نېمە ئۈچۈن يۇقىرى ياكى تۆۋەن بولىدىغانلىقى ھەققىدىكى چۈشەنچىلىرىمىزنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇۋاتىمىز.»
مەسىلەن، ئاتا-ئانا ياكى قېرىنداشلىرىدەك بىرىنچى دەرىجىلىك تۇغقانلىرىدا ئالزىمېر كېسىلى بار بولۇش كېسەلگە گىرىپتار بولۇش خەۋپىنى ئاشۇرۇشى مۇمكىن، ئەمما بۇ چوقۇم شۇنداق بولىدۇ دېگەنلىك ئەمەس.
سنايدېر: «ئائىلە تارىخى بار كىشىلەرنىڭ كۆپىنچىسىدە چوقۇم ئالزىمېر كېسىلى كۆرۈلمەيدۇ» دېدى.
تەتقىقاتچىلار كېچىكىپ قوزغىلىدىغان ئالزىمېر كېسىلى (٦٥ ياش ۋە ئۇنىڭدىن يۇقىرى) بىلەن مۇناسىۋەتلىك ١٠٠ دىن ئارتۇق گېن ۋارىيانتىنى بايقىدى، بۇ كېسەلنىڭ ئەڭ كۆپ كۆرۈلىدىغان شەكلىدۇر. ئالزىمېر كېسىلىگە مۇناسىۋەتلىك مەلۇم بولغان گېنتىكىلىق ئامىللار داۋالاش ۋە تەتقىقاتقا تەسىر كۆرسىتىشكە باشلىدى.
ئەڭ كۆپ تەتقىق قىلىنغان خەتەرلىك گېن ApoE4 (ئاپوپولىپوپروتىن E4) دۇر. سنايدېر بۇ گېننىڭ خەتەرگە قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بەردى.
يەنە بىر خىل گېن ئۆزگىرىشى بولغان «ئاپتوسومال دومىنانت» (autosomal dominant) ئالزىمېر كېسىلى ئەھۋاللىرىنىڭ %١ تىنمۇ ئاز قىسمىنى ئىگىلەيدۇ. بۇ گېنغا ئىگە كىشىلەردە:
ئەگەر سىز ئۆزىڭىزنىڭ گېنتىكىلىق خەۋپىدىن ئەنسىرىسىڭىز، دوختۇرىڭىز سىزنى گېنتىكا مەسلىھەتچىسى بىلەن باغلاپ قويالايدۇ، ئۇ سىزنىڭ گېنتىكىلىق تەكشۈرۈش جەريانىنى چۈشىنىشىڭىزگە ۋە نەتىجىنى ئىزاھلىشىڭىزغا ياردەم بېرىدۇ.
سىز يەنە دۆلەتلىك گېنتىكىلىق مەسلىھەتچىلەر جەمئىيىتىنىڭ تور بېتىنى زىيارەت قىلىش ئارقىلىق ئۆزىڭىز تۇرۇشلۇق رايوندىكى گېنتىكىلىق مەسلىھەتچىنى تاپالايسىز.
گەرچە گېنتىكىلىق ئامىللار سىزنىڭ كونتروللۇقىڭىزدا بولمىسىمۇ، ئەمما ئۆزگەرتىشكە بولىدىغان خەتەرلىك ئامىللار ئارقىلىق ئەقلىي ئاجىزلىق خەۋپىنىڭ %45 كە يېقىن قىسمىنىڭ ئالدىنى ئالغىلى ياكى كېچىكتۈرگىلى بولىدۇ.
تۇرمۇش شەكلىنى ئۆزگەرتىش ۋە ئۇنىڭ مېڭە ساغلاملىقىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى ھەققىدىكى كۆپىنچە تەتقىقاتلار بىلىش ئىقتىدارىنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە ئەقلىي ئاجىزلىققا مەركەزلەشكەن. سنايدېر: «شۇڭا بۇ پەقەت ئالزىمېر كېسىلىنىلا ئەمەس، بەلكى ئەقلىي ئاجىزلىقتىكى بىلىش ئىقتىدارى تۆۋەنلەشنىڭ باشقا بارلىق سەۋەبلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ» دېدى.
يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرى ۋە دىئابېت قاتارلىق ئەھۋاللار بىلىش ئىقتىدارى تۆۋەنلەش ۋە ئەقلىي ئاجىزلىق خەۋپىنىڭ ئېشىپ كېتىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك، ئەمما بۇ كېسەللىكلەر بار بولغان ھەر بىر كىشىدە ئالزىمېر كېسىلى كۆرۈلمەيدۇ.
سنايدېر گېنتىكىغا ئوخشاشلا، بۇنىڭ بىر خەتەرلىك ئامىل ئىكەنلىكىنى، ئەمما مۇقەررەرلىك ئەمەسلىكىنى كۆرسەتتى. ئوخشاش ئەھۋالدىكى كىشىلەرنىڭ نېمە ئۈچۈن بىرىدە بىلىش ئىقتىدارى تۆۋەنلەش ۋە ئەقلىي ئاجىزلىق كۆرۈلۈپ، يەنە بىرىدە كۆرۈلمەيدىغانلىقىدا پەرقلەر بار.
شۇنداق بولسىمۇ، ئۇ تەتقىقاتلارنىڭ ياخشى ئۇخلاش، يۈرەك ۋە مېتابولىزم كۆرسەتكۈچلىرىنى بىلىش ھەم باشقۇرۇش، شۇنداقلا ئوزۇقلۇق قىممىتى يۇقىرى، تەڭپۇڭ بولغان يېمەك-ئىچمەك ئادىتىنى ساقلاشنىڭ مېڭە ساغلاملىقىغا پايدىلىق ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىغانلىقىنى تىلغا ئالدى.
سنايدېر: «بىز ھازىر كۆرۈۋاتقىنىمىز بولسا، شۇ مۇناسىۋەتلەرنى كونكرېت تەۋسىيەلەرگە ياكى بىز تاشلىيالايدىغان كونكرېت قەدەملەرگە ئايلاندۇرۇشتۇر» دېدى.
سنايدېر «لاتىن ئامېرىكىسى بىلىش ئىقتىدارى تۆۋەنلەشنىڭ ئالدىنى ئېلىش تۇرمۇش شەكلى ئارىلىشىش تەشەببۇسى» (LatAm-FINGERS) تەتقىقاتىنى مىسال قىلىپ كەلتۈردى، بۇ تەتقىقات ئامېرىكانىڭ «تۇرمۇش شەكلى ئارىلىشىش ئارقىلىق خەتەرنى ئازايتىش ۋە مېڭە ساغلاملىقىنى قوغداش تەتقىقاتى» (U.S. POINTER) نەتىجىلىرى ئاساسىدا ئېلىپ بېرىلغان.
تەتقىقات نەتىجىسىدە كۆرسىتىلىشىچە، تۇرمۇش شەكلىگە ئارىلىشىش لاتىن ئامېرىكىسىدىكى ھەرقايسى دۆلەتلەردە ئەقلىي ئاجىزلىق خەۋپىگە دۇچ كەلگەن ياشانغانلارنىڭ ئەسلىمىسى، تەپەككۇرى ۋە ئومۇمىي بىلىش ئىقتىدارىنى ياخشىلىغان. ئەڭ كۆرۈنەرلىك نەتىجىلەر سىستېمىلىق قوللاش ۋە يېتەكچىلىككە ئېرىشكەن قاتناشقۇچىلاردا كۆرۈلگەن. بۇ ئارىلىشىشلار تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
شىرىۋېر تۇرمۇش شەكلى ئامىللىرىغا كەلگەندە، ئۆزى كونترول قىلالايدىغان ئىشلارغا ئەستايىدىل قارايدىغانلىقىنى ئېيتتى.
ئۇ مۇنداق دېدى: «مەن ھەر كۈنى ئەتىگەندە تەپەككۇرغا چۆمىمەن. مەن دۇئا قىلىمەن؛ بۇ مېنىڭ ئەڭ ئاساسلىق تەپەككۇر قىلىش ئۇسۇلۇم، شۇنداقلا ھەر كۈنى ئەتىگەندە ئەڭ بىرىنچى بولۇپ چېنىقىمەن. مەن ئۈچۈن بۇ ئۈچ ئىش ۋە قەھۋە مۇنازىرە قىلىنمايدىغان، چوقۇم قىلىنىدىغان ئىشلاردۇر.»
ئۇ يەنە خىزمەتتە يېڭى نەرسىلەرنى ئۆگىنىش ۋە ئويۇنلارنى ئويناش ئارقىلىق مېڭىسىنى چىنىقتۇرۇشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ.
شىرىۋېر: «مەن ھازىر مارژاڭ (Mahjong) ئويۇنىغا خېلىلا بېرىلىپ كەتتىم. بۇ مېنى ئىجتىمائىي ئالاقىگە باشلىدى. مەن ياشلار بىلەن بىر مارژاڭ گۇرۇپپىسىدا، بۇ ماڭا كونا دوستلۇقنى ساقلاش ۋە يېڭى دوستلارنى تېپىشقا ياردەم بېرىدۇ، بۇمۇ ئىنتايىن مۇھىم بىر ئىش» دېدى.
شىرىۋېر دادىسىنىڭ پەن-تېخنىكىنىڭ نەقەدەر تەرەققىي قىلغانلىقىدىن ھەيران قالىدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ، ئەمما ئۇنىڭ ئۆزىنى داۋاملىق تىرىشىپ ئۆزگىرىش ھاسىل قىلىشقا دەۋەت قىلىشقا تېخىمۇ كۆپ زېھىن قويىدۇ دەپ قارايدىغانلىقىنى ئېيتتى.
شىرىۋېر مۇنداق دېدى: «ئۇ ماڭا بۇ ئىشقا تۇتۇش قىلىپ، داۋالاش چارىسىنى تېپىپ چىقىشنى ئېيتىپ تۇرغان بولاتتى. شۇڭا مەن ئۆزۈمنىمۇ شۇنداق دەپ ئويلايمەن... بىزنى ئاخىرقى نىشانغا يەتكۈزىدىغان تەتقىقاتلارنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەيلى.»
ئۇ تېخىمۇ كۆپ جاۋابلار ۋە يېڭى داۋالاش ئۇسۇللىرىنى تەلەپ قىلىش جەريانىدا، ھەم ئۈمىد ھەم جىددىي تۇيغۇدا بولۇۋاتىدۇ.
شىرىۋېر: «شۇڭا مەن بۈگۈن بىزگە مەلۇم بولغان، ئەمما بەش يىل ئىلگىرى مەۋجۇت بولمىغان ئۇچۇرلار ھەققىدە داۋاملىق سۆزلەشنى ئىنتايىن مۇھىم دەپ قارايمەن» دېدى.
ئۇ ئوتتۇرا ياشلىق كىشىلەرگە چوڭ مېڭە ساغلاملىقىنىڭ مۇھىملىقىنى ئۇقتۇرۇشنىڭ ئۆزىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئىشى ئىكەنلىكىنى ئېيتتى.
ئۇ مۇنداق دېدى: «ئالزىمېر كېسىلى ئوتتۇرا ياشلىق مەزگىلدىكى كېسەللىكتۇر. ئالزىمېر كېسىلى ياكى باشقا ئەقلىي ئاجىزلىق كېسەللىكلىرى سىزدە كېسەللىك ئالامەتلىرى كۆرۈلۈشتىن 20 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت بۇرۇنلا چوڭ مېڭىڭىزدە مەۋجۇت بولىدۇ. شۇڭا سىز 30، 40، 50 ياكى 60 ياشلاردا بولسىڭىز، ھازىرنىڭ ئۆزىدە چوڭ مېڭە ساغلاملىقىڭىزغا زېھىن قويۇشىڭىز ئىنتايىن مۇھىم. مەن 70 ياكى 80 ياشقا كىرگەندە ئاندىن چوڭ مېڭە ساغلاملىقىمغا كۆڭۈل بۆلسەم بولىدۇ دەپ ئولتۇرماسلىقىڭىز كېرەك».
سنايدېر بۇ قاراشنى قوللىدى. ئۇ كىشىلەرنى ئەقلىي ئاجىزلىق كېسىلىنىڭ خەۋپىنى تۆۋەنلىتىشكە ياردەم بېرىش ئۈچۈن ساغلام تۇرمۇش ئۇسۇلىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشقا رىغبەتلەندۈردى.
تەتقىقاتچىلار كېسەللىكنىڭ كېسەللىك تەرەققىياتىنى تەتقىق قىلىشىغا ئەگىشىپ، يېڭى تەكشۈرۈش تاللاشلىرى ئوتتۇرىغا چىقتى.
يېقىنقى بىر قانچە يىلدا، ئامېرىكا يېمەكلىك ۋە دورا نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش ئىدارىسى (FDA) ئالزىمېر كېسىلىگە دىياگنوز قويۇشنى ياخشىلاش ئۈچۈن تۆت يېڭى قان تەكشۈرۈش ئۇسۇلىنى تەستىقلىدى. ئۈچ خىل يېڭى داۋالاش ئۇسۇلىمۇ FDA تەرىپىدىن تەستىقلاندى. بۇنىڭدىن باشقا، ئالزىمېر كېسىلىنى تەتقىق قىلىدىغان كلىنىكىلىق سىناقلارنىڭ سانى ھەر يىلى كۆپەيمەكتە.
سنايدېر مۇنداق دېدى: «بۇ مەنزىرىگە قارىغىنىڭىزدا، بۇ ئىنتايىن ھاياجانلىنارلىق بىر ئىش. بۇنىڭغا يەنە ھەرىكەت ئارقىلىق ئارىلىشىش ۋە كېسەللىك ياكى بىلىش ئىقتىدارىدىكى ئۆزگىرىشلەر كۆرۈلۈشتىن بۇرۇن چوڭ مېڭىمىزنى قوغداش ئۈچۈن بەزى ئىشلارنى قىلالايدىغانلىقىمىز ھەققىدىكى قاراشنى قوشسىڭىز، ئۆزگىرىش ئۈچۈن زور ئىلگىرىلەشنى كۆرەلەيسىز».
مەنبە: Healthline | Wed, 30 Sep 2026 11:26