كۆپىنچە ئەرلەر سۈت مەھسۇلاتلىرىنى ئىستېمال قىلىشنىڭ پروستات راكى خەۋپى بىلەن باغلىنىشلىق ئىكەنلىكىدىن خەۋەرسىز

مەنبە: خېلسلاين
يېڭى بىر دوكلاتتا تەتقىقاتچىلار مۇنداق دېدى، ئەرلەرنىڭ مۇتلەق كۆپىنچىسى يېمەك-ئىچمەك، بولۇپمۇ سۈت مەھسۇلاتلىرى بىلەن مەزى بېزى راكى خەۋپى ئوتتۇرىسىدىكى يوشۇرۇن باغلىنىشتىن خەۋەرسىز.
تەتقىقاتچىلار ئۆزلىرى ھاۋالە قىلغان بىر تەكشۈرۈشتە كۆرسىتىلىشىچە، ئامېرىكا ئەرلىرىنىڭ پەقەت %20 يلا سۈت ۋە باشقا سۈت مەھسۇلاتلىرىنى ئىستېمال قىلىشنىڭ مەزى بېزى راكى خەۋپىنىڭ ئېشىپ كېتىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى بىلىدىكەن.
ئۇلار بۇ خەۋپلەر ھەققىدە خەۋەردار قىلىنغاندىن كېيىن، تەكشۈرۈلگۈچىلەرنىڭ %66 ي يېمەك-ئىچمىكىدە سۈت مەھسۇلاتلىرىدىن ساقلىنىشقا ياكى ئۇنى ئازايتىشقا مايىل بولىدىغانلىقىنى ئېيتقان.
زىيارەتنى قوبۇل قىلغۇچىلارنىڭ تەخمىنەن %76 ي يەنە سۈت مەھسۇلاتلىرىغا كىشىلەرنى مەزى بېزى راكى خەۋپىدىن خەۋەردار قىلىدىغان ئاگاھلاندۇرۇش بەلگىسى قويۇشنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.
تەكشۈرۈلگەنلەرنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكى چېنىقىش ھەمدە مېۋە-چىۋە، كۆكتات، دانلىق زىرائەت ۋە پۇرچاق تۈرىدىكىلەرنى ئىستېمال قىلىشنىڭ مەزى بېزى راكى خەۋپىنى تۆۋەنلىتىشى مۇمكىنلىكىدىن خەۋىرى بارلىقىنى ئېيتقان.
بۇنىڭغا قارىماي، تەكشۈرۈشتە كۆرسىتىلىشىچە، ئەرلەرنىڭ پەقەت %20 يلا ساقلىقنى ساقلاش كەسپىي خادىملىرىدىن مەزى بېزى راكى خەۋپى بىلەن ئوزۇقلۇق ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتكە ئائىت ئۇچۇرلارغا ئېرىشكەن.
توردىكى سوئال-جاۋاب جەدۋىلىگە ئامېرىكادا ياشايدىغان 1102 ئەر قاتناشقان. ئاۋغۇستنىڭ باشلىرىدا ئېلىپ بېرىلغان بۇ تەكشۈرۈشنى «مورنىڭ كونسۇلت» (Morning Consult) شىركىتى «مەسئۇلىيەتچان تېببىي خادىملار كومىتېتى» (Physicians Committee for Responsible Medicine) ئۈچۈن ئېلىپ بارغان.
مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ ئەزالىرى بۇ تەكشۈرۈشنىڭ تېببىي ساھەدە بۇ تېمىغا بولغان تونۇشنى ئاشۇرۇش زۆرۈرلۈكىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغانلىقىنى ئېيتتى.
«مەسئۇلىيەتچان تېببىي خادىملار كومىتېتى»نىڭ ئوزۇقلۇقشۇناسى ۋە ئوزۇقلۇق مائارىپى ماسلاشتۇرغۇچىسى نوھ پرامسما مۇنداق دېدى: «دوختۇرلار ۋە باشقا ساقلىقنى ساقلاش كەسپىي خادىملىرى سۈت مەھسۇلاتلىرىنىڭ خەۋپى ۋە ئۆسۈملۈك ئاساس قىلىنغان يېمەك-ئىچمەكنىڭ مەزى بېزى راكى ئۈچۈن پايدىسى ھەققىدە تېخىمۇ كۆپ تەربىيەلىنىشكە موھتاج».
شۇنداقتىمۇ، بۇ تەكشۈرۈشكە قاتناشمىغان مۇتەخەسسىسلەر خېلسلاينغا يېمەك-ئىچمەك، سۈت مەھسۇلاتلىرى ۋە مەزى بېزى راكى خەۋپى ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىشنىڭ تېخى تولۇق جەزملەشتۈرۈلمىگەنلىكىنى ئېيتتى. بەدەندىكى ماينىڭ مىقدارى ۋە ئائىلە كېسەللىك تارىخىنىڭ مەزى بېزى راكى خەۋپىگە بولغان تەسىرى سۈت مەھسۇلاتلىرىنى قوبۇل قىلىشقا قارىغاندا تېخىمۇ چوڭ بولۇشى مۇمكىن.
ئامېرىكا راك جەمئىيىتىنىڭ (ACS) يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر تەتقىقاتىدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك باش ئالىمى يىڭ ۋاڭ مۇنداق دېدى: «بۇ دەلىل-ئىسپات بىلەن قوللانغان ئالدىنى ئېلىش ستراتېگىيەسى ئەمەس، شۇنداقلا بۇ يەردىكى ھېچقانداق نەرسە ئالاھىدە مەزى بېزى راكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈنلا سۈت مەھسۇلاتلىرىنى پۈتۈنلەي چەكلەش ياكى پۈتۈنلەي ئۆسۈملۈك ئاساس قىلىنغان يېمەك-ئىچمەككە ئۆتۈشنى قوللىمايدۇ».
لوس ئانجېلېستىكى سۈيدۈك يولى راكى مۇتەخەسسىسلىرى مەركىزىنىڭ تېببىي مۇدىرى، سۈيدۈك يولى كېسەللىكلىرى ۋە سۈيدۈك يولى راكى مۇتەخەسسىسى دوكتور س. ئادام رامىننىڭمۇ قارىشى ئوخشاش.
رامىن خېلسلاينغا: «سۈت مەھسۇلاتلىرىنى ئىستېمال قىلىش بىلەن مەزى بېزى راكى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت يەنىلا داۋاملىشىۋاتقان بىر تەتقىقات ساھەسى، ئەمما مەن سۈت مەھسۇلاتلىرىنى ئىستېمال قىلىشنىڭ ئۆزىنىلا مەزى بېزى راكىنىڭ ئاساسلىق ياكى ئېنىق خەۋپ ئامىلى دەپ قارىمايمەن» دېدى.
ئىلگىرى يېمەك-ئىچمەك، سۈت مەھسۇلاتلىرى ھەمدە مەزى بېزى راكى خەۋپى ۋە ئۆلۈم نىسبىتى ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىشنى تەكشۈرگەن تەتقىقاتلار بولغان.
ئەمما، ئۇ تەتقىقاتلارنىڭ كۆپىنچىسى ئون يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت ئىلگىرى ئېلىپ بېرىلغان.
2015-يىلى ئېلان قىلىنغان، ئىلگىرىكى 32 تەتقىقاتنى ئۇيۇشتۇرۇپ تەھلىل قىلىش نەتىجىسىدە، كۆپ مىقداردا سۈت مەھسۇلاتلىرىنى ئىستېمال قىلىدىغان كىشىلەردە مەزى بېزى راكىغا گىرىپتار بولۇش خەۋپىنىڭ يۇقىرى بولىدىغانلىقى مەلۇم قىلىنغان.
2013-يىلى فېۋرالدا ئېلان قىلىنغان يەنە بىر تەتقىقاتتا خۇلاسىلىنىشىچە، ھەر كۈنى ئاز دېگەندە بىر قېتىم قايماقسىز ياكى تۆۋەن مايلىق سۈت ئىستېمال قىلىدىغان كىشىلەرنىڭ پروستاتا راكىغا گىرىپتار بولۇش خەۋپى، قايماقسىز ياكى تۆۋەن مايلىق سۈتنى ناھايىتى ئاز ئىچىدىغان كىشىلەرگە سېلىشتۇرغاندا %19 يۇقىرى بولغان.
2005-يىلى مايدا ئېلان قىلىنغان بىر تەتقىقاتتا، 3600 دىن ئارتۇق ئەر 8 يىلدىن 10 يىلغىچە بولغان بىر مەزگىل ئىچىدە كۆزىتىلگەن. تەتقىقاتچىلارنىڭ دوكلاتىغا قارىغاندا، سۈت مەھسۇلاتلىرىنى ئەڭ كۆپ ئىستېمال قىلىدىغان (كۈنىگە تەخمىنەن ئۈچ قېتىم) ئەرلەرنىڭ پروستاتا راكىغا گىرىپتار بولۇش ئېھتىماللىقى، كۈنىگە بىر قېتىمدىن ئاز ئىستېمال قىلىدىغان ئەرلەرگە سېلىشتۇرغاندا ئىككى ھەسسىدىن كۆپ بولغان.
بۇنىڭدىن باشقا، ئىلگىرىكى بىر قىسىم تەتقىقاتلاردا كۆرسىتىلىشىچە، تەركىبىدە لىكوپېن (lycopene) بار بولغان پەمىدۇر ۋە تاۋۇزغا ئوخشاش «قىزىل رەڭلىك يېمەكلىكلەر»نى ئۆز ئىچىگە ئالغان يېمەك-ئىچمەك ئادىتى پروستاتا راكى ھۈجەيرىلىرىنىڭ تەرەققىي قىلىشى ۋە كۆپىيىشىنى ئاستىلىتىشقا ياردەم بېرىشى مۇمكىن.
يېڭى مېۋە-چېۋىلەر، بولۇپمۇ ئاپېلسىن ۋە پامېلو (grapefruit) غا ئوخشاش لىمون تۈرىدىكى مېۋىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان يېمەك-ئىچمەكمۇ پروستاتا راكى خەۋپىنى تۆۋەنلىتىشكە ياردەم بېرىدىغان بىر ئۇسۇل سۈپىتىدە كۆرسىتىلگەن.
2016-يىلىدىكى بىر تەتقىقاتتا خۇلاسىلىنىشىچە، ساپ كۆكتاتلىق (vegan) يېمەكلىكلەرنىلا يەيدىغان ئەرلەرنىڭ پروستاتا راكى خەۋپى %35 تۆۋەن بولغان.
باشقا تەتقىقاتلاردا كۆرسىتىلىشىچە، ساغلام يېمەك-ئىچمەك ئادىتى راكنىڭ تەرەققىي قىلىشى ۋە ئۆلۈم خەۋپىنى تۆۋەنلىتىشى مۇمكىن.
پروستاتا راكىغا گىرىپتار بولغان 2000 ئەر قاتناشتۇرۇلغان 2023-يىلىدىكى بىر تەتقىقاتتا، ئاساسلىقى ئۆسۈملۈك تۈرىدىكى يېمەكلىكلەرنىلا ئىستېمال قىلىدىغان قاتناشقۇچىلارنىڭ پروستاتا راكى تەرەققىي قىلىش خەۋپى %52، پروستاتا راكىنىڭ قايتا قوزغىلىش خەۋپى %53 تۆۋەن بولغانلىقى مەلۇم قىلىنغان.
ئەمما بۇ نەتىجىلەر دەسلەپكى قەدەملىك بولۇپ، تېخى كەسپىي باھالاشتىن ئۆتكەن ئىلمىي ژۇرناللاردا ئېلان قىلىنمىغان.
2016-يىلىدىكى بىر تۈرلۈك ئۇنىۋېرسال تەھلىلدە، سۈت مەھسۇلاتلىرىنى ئىستېمال قىلىش بىلەن راكتىن ئۆلۈش نىسبىتى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت تەكشۈرۈلگەن. بۇ تەھلىل 700 مىڭدىن ئارتۇق قاتناشقۇچى جەلپ قىلىنغان ئىلگىرىكى 11 تۈرلۈك تەتقىقاتنى ئاساس قىلغان. ئۇنىڭدا دوكلات قىلىنىشىچە، مايلىق سۈتنى (whole milk) ئەڭ كۆپ ئىستېمال قىلىدىغان ئەرلەرنىڭ پروستاتا راكى سەۋەبىدىن ئۆلۈش خەۋپى، مايلىق سۈتنى كەم دېگەندە ئىستېمال قىلىدىغان ئەرلەرگە سېلىشتۇرغاندا %50 يۇقىرى بولغان.
ئەمما ۋاڭنىڭ قەيت قىلىشىچە، دۇنيا راك تەتقىقات فوندى بىلەن ئامېرىكا راك تەتقىقات ئىنستىتۇتى سۈت مەھسۇلاتلىرى ۋە يېمەكلىكتىكى كالتسىينىڭ پروستاتا راكى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىگە دائىر ئىسپاتلارنى «ئىشەنچلىك» دېگەن دەرىجىدىن ئىككى پەلەمپەي تۆۋەن بولغان «چەكلىك-تەكلىپلىك» دەپ باھالىغان.
«بىر قىسىم نازارەت تەتقىقاتلىرى سۈت مەھسۇلاتلىرىنى، بولۇپمۇ سۈتنى كۆپ ئىستېمال قىلىش بىلەن پروستاتا راكى خەۋپى ئوتتۇرىسىدا ئېھتىماللىققا ئىگە بىر مۇناسىۋەت بارلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى، ئەمما بۇ تەتقىقاتلار سۈت مەھسۇلاتلىرىنىڭ پروستاتا راكىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى ئىسپاتلىيالمايدۇ،» دېگەنلەرنى سۆزلىرىگە ئىلاۋە قىلدى رامىن. ئۇ يەنە: «بۇ ئىسپاتلار ئەرلەرنىڭ سۈت مەھسۇلاتلىرىنى يېمەك-ئىچمەك تىزىملىكىدىن پۈتۈنلەي چىقىرىۋېتىشىنى تەۋسىيە قىلىشقىمۇ يېتەرلىك دەرىجىدە ئىزچىل ئەمەس،» دەپ كۆرسەتتى.
پروستاتا راكى ئامېرىكاداگى ئەرلەردە ئەڭ كۆپ كۆرۈلىدىغان راك تۈرى بولۇپ، ئامېرىكا ئەرلىرى ئارىسىدا راك سەۋەبىدىن ئۆلۈشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئىككىنچى چوڭ سەۋەب ھېسابلىنىدۇ.
ئامېرىكا راك جەمئىيىتى (ACS) نىڭ مۆلچەرلىشىچە، 2026-يىلى ئامېرىكادا پروستاتا راكى بىلەن يېڭىدىن گىرىپتار بولىدىغانلار 330 مىڭدىن ئاشىدىغان بولۇپ، بۇ كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلىدىغانلار 36 مىڭدىن ئاشىدىكەن.
مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ قەيت قىلىشىچە، 2014-يىلىدىن 2022-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا پروستاتا راكىغا گىرىپتار بولۇش نىسبىتى ھەر يىلى تەخمىنەن %3 ئاشقان بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئەڭ تېز ئېشىش كېسەللىك ئەھۋالى ئېغىرلاشقان باسقۇچتىكى دىياگنوزلاردا كۆرۈلگەن.
ئامېرىكا راك جەمئىيىتىنىڭ (ACS) بىلدۈرۈشىچە، كېسەللىككە دىئاگنوز قويۇلۇش نىسبىتىنىڭ ئېشىشى ئاساسلىقى تېخىمۇ كۆپ ئەرلەرنىڭ مەزكۇر كېسەللىككە قارىتا تەكشۈرۈلگەنلىكىدىن بولغان. مەزكۇر تەشكىلات يەنە قارا تەنلىك ئەرلەردە پروستات بېزى راكىغا گىرىپتار بولۇش نىسبىتىنىڭ ئاق تەنلىك ئەرلەرگە قارىغاندا يۇقىرى ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتتى.
ئەمما، ئامېرىكا راك جەمئىيىتىنىڭ (ACS) بايان قىلىشىچە، ئەگەر پروستات بېزى راكى دەسلەپكى باسقۇچتا بايقالسا، 5 يىللىق ھايات قېلىش نىسبىتى %99 كە يېتىدىكەن.
پروستات بېزى راكى يامان سۈپەتلىك ھۈجەيرىلەر پروستات بېزىدە ئۆسمە پەيدا قىلغاندا يۈز بېرىدىغان بولۇپ، ئۇ بەدەننىڭ باشقا قىسىملىرىغا تارقىلىشى مۇمكىن. ئۇ ئاستا ئۆسىدىغان راك تۈرى دەپ قارىلىدۇ.
پروستات بېزى راكىنىڭ بىر قىسىم ئورتاق خەتەرلىك ئامىللىرى تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
بۇنىڭدىن باشقا، يېقىنقى بىر تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ياخشىلانغان يېمەك-ئىچمەك ۋە چېنىقىش پىلانى، شۇنداقلا ھەرىكەت جەھەتتىكى ياردەملەر پروستات بېزى راكى بىلەن داۋالىنىۋاتقان ئەرلەرنىڭ تۇرمۇش سۈپىتىنى يۇقىرى كۆتۈرەلەيدىكەن.
ۋاڭنىڭ ئېيتىشىچە، تۇرمۇش ئادىتى ئىچىدە پروستات بېزى راكى خەۋپى بىلەن قويۇق مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىگە ئېنىق دەلىل-ئىسپات تېپىلغان بىردىنبىر ئۆزگەرتىشكە بولىدىغان ئامىل بەدەن مېيى بولۇپ، بۇ ئالاھىدە ھالدا ئېغىر باسقۇچتىكى پروستات بېزى راكىغا قارىتىلغان.
شۇنداق بولسىمۇ، ۋاڭ ساغلام تۇرمۇش ئۇسۇلىنىڭ يەنىلا مۇھىم ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. ئۇ «ھېلسلاين» («Healthline») غا: «شۇڭا، ساغلام بەدەن ئېغىرلىقىنى ساقلاڭ، ھەرىكەتچان بولۇڭ، تاماكا چەكمەڭ ۋە ساغلام يېمەكلىكلەرنى ئىستېمال قىلىڭ» دېدى.
رامىن بۇنىڭغا قوشۇلدى. ئۇ: «پروستات بېزى راكىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنىڭ كاپالەتلىك ئۇسۇلى يوق، ئەمما ئەرلەر ئومۇمىي ساغلاملىقنى ئىلگىرى سۈرىدىغان ۋە خەتەرنى ئازايتىشقا ياردەم بېرىدىغان بىر قانچە قەدەملەرنى باسسا بولىدۇ» دېدى.
«ساغلام بەدەن ئېغىرلىقىنى ساقلاش، قەرەللىك چېنىقىش، ئۆسۈملۈك تۈرىدىكى يېمەكلىكلەر مول بولغان تەڭپۇڭ يېمەك-ئىچمەك ئادىتىنى يېتىلدۈرۈش، تاماكا تاشلاش ۋە ھاراقنى چەكتىن زىيادە ئىچمەسلىك قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى مۇۋاپىق بولغان تۇرمۇش تەدبىرلىرىدۇر.»
ۋاڭ قەرەللىك ھالدا PSA تەكشۈرتۈپ تۇرۇشنىڭمۇ مۇھىملىقىنى، بولۇپمۇ ئافرىقا پۇشتىدىن بولغانلار ياكى ئائىلىسىدە پروستات بېزى راكى تارىخى بار كىشىلەر ئۈچۈن ئىنتايىن زۆرۈر ئىكەنلىكىنى قوشۇپ قويدى.
رامىن بۇنىڭ مۇۋاپىق مەسلىھەت ئىكەنلىكىنى ئېيتتى. ئۇ: «ئۆزىڭىزدىكى شەخسىي خەتەرنى چۈشىنىش ۋە دوختۇرىڭىز بىلەن پروستات بېزى راكىنى تەكشۈرتۈش ھەققىدە پاراڭلىشىش ئوخشاشلا مۇھىم. پروستات بېزى راكى دەسلەپكى باسقۇچتا ھېچقانداق ئالامەت كۆرۈلمەي تۇرۇپمۇ تەرەققىي قىلىشى مۇمكىن، شۇڭا سۈيدۈك قىيىنلىشىش، ئاغرىق ياكى سۈيدۈكتىن قان كېلىش قاتارلىق ئالامەتلەر كۆرۈلگۈچە كۈتۈش مۇۋاپىق تەكشۈرۈش ئىستراتېگىيەسى ئەمەس. نۇرغۇن ئەرلەرگە نىسبەتەن، PSA تەكشۈرۈشى مەزكۇر سۆھبەتنىڭ مۇھىم بىر قىسمى بولالايدۇ» دېدى.
رامىن سۆزىگە قوشۇپ: «مەن ئەرلەرگە بېرىدىغان ئەڭ مۇھىم ئۇچۇر شۇكى، تەكشۈرۈشتىن قورقماسلىق ياكى ئالامەت يوق تۇرسا ھەممە ئىش جايىدا دەپ قاراپ قالماسلىق كېرەك. ئۆزىڭىزدىكى خەتەرنى بىلىش ۋە دوختۇرىڭىز بىلەن مەسلىھەتلىشىش سىزنى پروستات بېزى راكىنى بالدۇرراق بايقىيالايدىغان پۇرسەتكە ئىگە قىلىدۇ، بۇنداق بولغاندا داۋالاشنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇش نىسبىتى تېخىمۇ يۇقىرى بولىدۇ» دېدى.
مەنبە: Healthline | Tue, 15 Sep 2026 17:37