كېچىدە كېچىكىپ تاماق يېيىش جىگەر كېسىلى خەۋپىنى %30 كە قەدەر ئاشۇرۇۋېتىدۇ

كەچ كېچىدىكى يېنىك تاماقنىڭ تەسىرى پەقەت ئارتۇقچە ئىسسىقلىق ئېنېرگىيەسى (كاللورىيە) بىلەنلا چەكلەنمەسلىكى مۇمكىن. ئورىگون ساغلاملىق ۋە پەن ئۇنىۋېرسىتېتى (OHSU) تەتقىقاتچىلىرى كەچتە كېچىكىپ غىزالىنىشنىڭ جىگەر كېسەللىكلىرى خەۋپىنىڭ كۆرۈنەرلىك يۇقىرىلىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى بايقىدى. بۇ غىزالىنىش ۋاقتىنىڭ جىگەرنى قوغداشتىكى مۇھىم بىر ئامىل ئىكەنلىكىدىن بېشارەت بېرىدۇ.
«كلىنىكىلىق ئاشقازان-ئۈچەي ۋە جىگەر كېسەللىكلىرى ئىلمى» (Clinical Gastroenterology and Hepatology) ژورنىلىدا ئېلان قىلىنغان بۇ تەتقىقاتتا بايقىلىشىچە، دائىم كەچلىك تاماقتىن كېيىن ياكى ئۇيقۇدىن ئىلگىرى غىزالىنىدىغان كىشىلەردە جىگەر كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش خەۋپى كەچتە غىزالىنىشتىن ساقلىنىدىغانلارغا قارىغاندا %20 تىن %30 گىچە يۇقىرى بولىدىكەن. بۇ خىل كېسەللىك ئەھۋاللىرى ئادەتتە مايلىق جىگەر كېسىلى دەپ ئاتىلىدىغان مېتابولىزم قالايمىقانلىشىشقا مۇناسىۋەتلىك جىگەرنىڭ ماينى ئۆزگەرتىش كېسىلى ۋە جىگەرنىڭ ئېغىر دەرىجىدە زەخىملىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان جىگەر قېتىشىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىكەن.
ئىلگىرىكى تەتقىقاتلاردا كېچىكىپ غىزالىنىش بىلەن سېمىزلىك ۋە يۈرەك قان تومۇر مەسىلىلىرى ئوتتۇرىسىدا مۇناسىۋەت بارلىقى كۆرسىتىلگەن ئىدى. ئەمما تەتقىقاتچىلار بۇ ئادەتنىڭ جىگەر كېسەللىكلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ياكى ئەمەسلىكىنى ئېنىقلاپ چىقماقچى بولغان.
«بىر قىسىم تەتقىقاتلاردا بۇ قاراش ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولسىمۇ، لېكىن بۇ تەتقىقات كېچىكىپ غىزالىنىش بىلەن مايلىق جىگەر كېسىلى ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىشنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەرگەن تۇنجى تۈركۈمدىكى ئۇزۇن مۇددەتلىك ئانالىزلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ» دېدى تەتقىقاتنىڭ ئاساسلىق ئاپتورى، OHSU نىڭ جىگەر كۆچۈرۈش مۇتەخەسسىسى، دوكتور روبېرت ۋىلېچانسكىي.
200 مىڭغا يېقىن كىشىگە ئائىت ئۇچۇرلاردا ئەندىشە قىلارلىق بىر قېلىپ بايقالدى
تەتقىقاتچىلار بۇ باغلىنىشنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن مەملىكەت خاراكتېرلىك ئۈچ چوڭ تەتقىقاتنىڭ ئۇچۇرلىرىنى تەتقىق قىلغان، ئۇلار: «سېستىرالار ساغلاملىق تەتقىقاتى»، «سېستىرالار ساغلاملىق تەتقىقاتى II» ۋە «ساغلاملىق كەسپىي خادىملىرىنى ئىز قوغلاپ تەكشۈرۈش تەتقىقاتى» قاتارلىقلاردىن ئىبارەت.
بۇ ئۇچۇر ئامبارلىرى غىزالىنىش ئادىتى، كۈندىلىك تۇرمۇش تەرتىپى ۋە باشقا تۇرمۇش ئۇسۇلى ئامىللىرى ھەققىدە ئۇچۇر بىلەن تەمىنلىگەن جەمئىي 200 مىڭغا يېقىن قاتناشقۇچىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. تەتقىقاتچىلار قاتناشقۇچىلارنى ئادەتتە غىزالىنىدىغان ۋاقتىغا ئاساسەن گۇرۇپپىلارغا بۆلۈپ، ئاندىن بۇ قېلىپلارنى مايلىق جىگەر كېسىلى ۋە جىگەر قېتىشىش دوكلاتلىرى بىلەن سېلىشتۇرغان.
تەتقىقات نەتىجىسىدە ئىزچىل بولغان بىر خىل باغلىنىش بايقالغان. كېچىكىپ غىزالىنىدىغانلىقىنى مەلۇم قىلغان قاتناشقۇچىلاردا جىگەر كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش خەۋپى باشقىلارغا قارىغاندا %20 تىن %30 گىچە يۇقىرى بولغان. بۇ ئەھۋال غىزالىنىش ۋاقتىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك جىگەر ساغلاملىقىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى ھەققىدە سوئاللارنى تۇغدۇرغان.
مايلىق جىگەر كېسىلى ئامېرىكا نوپۇسىنىڭ %30 گىچە بولغان قىسمىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ. بۇ كېسەللىك جىگەردە ئارتۇقچە ماينىڭ يىغىلىپ قېلىشىدىن كېلىپ چىقىدۇ ۋە بەزىدە ياللۇغلىنىش، جىگەر زەخىملىنىش، ئاخىرىدا جىگەر قېتىشىشقا تەرەققىي قىلىشى مۇمكىن. شۇنداق بولسىمۇ، مايلىق جىگەر كېسىلى بار كىشىلەرنىڭ كۆپىنچىسىدە ئېغىر دەرىجىدىكى جىگەر زەخىملىنىشى كۆرۈلمەيدۇ.
ۋىلېچانسكىي مۇنداق دېدى: «شۇنى ئەستە تۇتۇش كېرەككى، مايلىق جىگەر كېسىلىگە گىرىپتار بولغانلارنىڭ ئاز بىر قىسمىدىلا جىگەر قېتىشىشقا ئوخشاش ئېغىر ئەھۋاللار كۆرۈلىدۇ. شۇنداقتىمۇ، بۇ يەردىكى ئەڭ مۇھىم نۇقتا شۇكى، ئىسسىقلىق ئېنېرگىيەسىنى قوبۇل قىلىشنى ئۇخلاشتىن بىر نەچچە سائەت بۇرۇن بىلەن چەكلەش پايدىلىق بولۇشى مۇمكىن».
جىگەرنىڭ ئىچكى بىئولوگىيەلىك سائىتى نېمە ئۈچۈن مۇھىم؟
بۇنىڭ بىر مۇمكىن بولغان سەۋەبى بەدەننىڭ بىئولوگىيەلىك سائىتى (تەبىئىي رېتىمى) بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، بۇ تەخمىنەن 24 سائەتلىك كۈندىلىك دەۋرىيلىكتە ئۇيقۇ، مېتابولىزم ۋە باشقا ئىقتىدارلارنى تەڭشەشكە ياردەم بېرىدىغان ئىچكى بىئولوگىيەلىك جەريانلاردۇر.
جىگەر بۇ رېتىملارغا ئالاھىدە سەزگۈر بولىدۇ. جىگەر ئوزۇقلۇق ماددىلارنى بىر تەرەپ قىلىش، قان شېكىرىنى تەڭشەش ھەمدە بەدەننىڭ ئېنېرگىيە ساقلاش ۋە ئىشلىتىش ئۇسۇلىنى باشقۇرۇشقا ياردەم بېرىدۇ. بەدەن بىئولوگىيەلىك جەھەتتىن ئۇخلاشقا تەييارلىق قىلىۋاتقان ۋاقىتلاردا غىزالىنىش بۇ جەريانلارنىڭ بەزىلىرىگە دەخلى قىلىشى مۇمكىن.
ۋىلېچانسكىي بۇ باغلىنىشقا قىسمەن جەھەتتىن كېچىلىك نۆۋەتتە ئىشلەيدىغانلارغا ئائىت ئىسپاتلار سەۋەبىدىن قىزىقىپ قالغان. خىزمەت ۋاقتى بەدەننىڭ تەبىئىي ئۇخلاش ۋە ئويغىنىش دەۋرىيلىكى بىلەن توقۇنۇشۇپ قالىدىغان كىشىلەردە سېمىزلىك ۋە يۈرەك كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش نىسبىتى تېخىمۇ يۇقىرى بولىدۇ. بۇ ئەھۋال تەرتىپسىز غىزالىنىش ۋاقىتلىرى ماددا ئالماشتۇرۇش مەسىلىلىرىگە، جۈملىدىن جىگەر كېسىلىگە سەۋەب بولۇشى مۇمكىنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
ۋىلېچانسكىي مۇنداق دېدى: «بىز جىگەرنىڭ بەدەننىڭ كېچە-كۈندۈزلۈك رېتىمى بىلەن ناھايىتى ماسلىشىدىغانلىقىنى بىلىمىز. شۇڭا بىز كىشىلەرنىڭ نېمە يەيدىغانلىقىنىڭ تەركىبىنى ئۆزگەرتمەي تۇرۇپ، غىزالىنىش ۋاقتىنى ئۆزگەرتىش ئارقىلىق سالامەتلىككە تەسىر كۆرسىتىشكە قىزىقىۋاتىمىز».
تاماق يېيىش ۋاقتىنى ئۆزگەرتىش بەزى كىشىلەر ئۈچۈن يېمەك-ئىچمەك تەركىبىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىشكە قارىغاندا ئاسانراق بولۇشى مۇمكىن، شۇڭا بۇ پىكىر كىشىلەرنى جەلپ قىلىدۇ.
تەتقىقاتنىڭ بىرلىكتە يازغۇچىسى ھەمدە ئوخسۇ (OHSU) نىڭ ئۇيقۇ ۋە كېچە-كۈندۈزلۈك فىزىئولوگىيە بويىچە مەخسۇس تەتقىقات ئېلىپ بارىدىغان دوتسېنتى، دوكتور ئاندىرىيۇ ماك-ھىلنىڭ ئېيتىشىچە، بۇ بايقاشلار كۈندىلىك پائالىيەتلەرنىڭ ۋاقتى سالامەتلىك ئۈچۈن مۇھىم ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ كېلىدىغانلىقىغا ئائىت مەۋجۇت ئىسپاتلارنى تېخىمۇ كۈچەيتكەن.
ئاندىرىيۇ ماك-ھىل مۇنداق دېدى: «بىز ئۇيقۇ، غىزالىنىش ياكى چېنىقىش بولسۇن، ھەرىكەت ۋاقتىنىڭ ھەقىقەتەن مۇھىم ئىكەنلىكىنى قايتا-قايتا كۆرىۋاتىمىز. مەسىلەن، بىز شۇنى كۆرسەتتۇقكى، ئىچكى بىئولوگىيەلىك سائەت ئۇخلاشنى ئىلگىرى سۈرىدىغان كېچە ۋاقىتلىرىدا غىزالىنىش بەدەننىڭ يېمەكلىكلەرنى ئۈنۈملۈك بىر تەرەپ قىلىش ئىقتىدارىنى تۆۋەنلىتىدۇ ۋە ئاقىۋەتتە سېمىزلىك، دىئابېت ھەمدە ھازىر جىگەر ساغلاملىقىنىڭ ناچارلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ».
ھايۋانلار ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان ئىلگىرىكى تەجرىبىلەردىمۇ جىگەر غىزالىنىش بىلەن ئۇيقۇ ئوتتۇرىسىدىكى نورمال مۇناسىۋەتنىڭ بۇزۇلۇشىغا ئالاھىدە ئاجىز كېلىدىغان ئەزالارنىڭ بىرى سۈپىتىدە ئېنىقلانغان.
بالدۇرراق غىزالىنىش جىگەرنى قوغداشقا ياردەم بېرەمدۇ؟
بايقاشلار كېچىچە تاماق يېيىشكە قارىتا ئەندىشە پەيدا قىلغان بولسىمۇ، تەتقىقاتچىلار بۇ تەتقىقاتنىڭ سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋىتىنى بېكىتەلمەيدىغانلىقىنى تەكىتلىمەكتە.
بۇ تەھلىل نازارەت خاراكتېرلىك بولۇپ، يېمەك-ئىچمەك ئادىتى بىلەن سالامەتلىك نەتىجىسى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى ئېنىقلىغان، ئەمما غىزالىنىش ۋاقتىنى ئۆزگەرتىشنىڭ جىگەر كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئالالايدىغان-ئالالمايدىغانلىقىنى بىۋاسىتە سىناق قىلمىغان. ئۇ يەنە قاتناشقۇچىلارنىڭ ئۆزى مەلۇم قىلغان ئۇچۇرلىرىغا، جۈملىدىن ئۇلارنىڭ قاچان تاماق يېگەنلىكى ھەققىدىكى بىر قەدەر ئومۇمىي تەسۋىرلەرگە تايانغان.
بۇ چەكلىمىلەر باشقا ئامىللارنىڭمۇ بۇ باغلىنىشنى چۈشەندۈرۈشكە ياردەم بېرىشى مۇمكىنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. بالدۇر غىزالىنىشنىڭ جىگەر ساغلاملىقىنى ھەقىقەتەن ياخشىلايدىغان-ياخشىلىمايدىغانلىقىنى ئېنىقلاش ئۈچۈن تېخىمۇ قاتتىق كونترول قىلىنغان تەتقىقاتلار لازىم.
ۋىلېچانسكىي نۆۋەتتە ئوخسۇ (OHSU) نىڭ بۇ مەسىلىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن قاتناشقۇچىلارنى قوبۇل قىلىۋاتقان بىر كلىنىكىلىق تەتقىقاتىغا قاتنىشىۋاتىدۇ. تەتقىقات گۇرۇپپىسى پەقەت ئۆتمۈشتىكى يېمەك-ئىچمەك ئادىتى دوكلاتىغا تايىنىپ قالماستىن، تاماق يېيىش ۋاقتىنى بىۋاسىتە نازارەتنى ھەمدە يېمەكلىك ئىستېمالىنى بالدۇرراق ۋاقىتقا يۆتكەشنىڭ جىگەر مايلىشىش كېسىلى بار كىشىلەردە كۆرۈنەرلىك ياخشىلىنىش ئېلىپ كېلىدىغان-كەلمەيدىغانلىقىنى باھالاشنى پىلانلىماقتا.
بۇ نەتىجىلەر تاماق يېيىش ۋاقتىنىڭ ماددا ئالماشتۇرۇش ۋە جىگەر ساغلاملىقىنى باشقۇرۇشتىكى مەۋجۇت ئۇسۇللار بىلەن بىرلىكتە ئورۇن ئېلىشقا ئەرزىيدىغان-ئەرزىمەيدىغانلىقىنى بېكىتىشكە ياردەم بېرىشى مۇمكىن.
ئاپتورلار مۇنداق يازىدۇ: «بىزنىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرىمىز كەچقۇرۇن تاماق يېيىش ئادىتى بىلەن ماددا ئالماشتۇرۇش ۋە جىگەردىكى پايدىسىز نەتىجىلەر ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىشقا ئائىت كۆپىيىۋاتقان ماتېرىياللارغا يېڭى بىر مەزمۇن قوشتى».
نۆۋەتتە، بۇ تەتقىقات كىشىنى جەلپ قىلىدىغان بىر ئېھتىماللىقنى ئوتتۇرىغا قويدى: جىگەر ساغلاملىقىنى ياخشىلاش ئۈچۈن ھەمىشە تەخسىڭىزدىكى يېمەكلىكلەرنى ئۆزگەرتىش كېرەك بولماسلىقى مۇمكىن. پەقەت ئاخىرقى قېتىملىق تاماق بىلەن ئۇخلاش ۋاقتى ئارىسىدىكى ئارىلىقنى ئۇزارتىشلا بىر ئۆزگىرىش ھاسىل قىلىشى مۇمكىن.
تەتقىقات گۇرۇپپىسىدا ۋىلېچانسكىي ۋە ماكخىلدىن باشقا يەنە، بوستوندىكى ماسساچۇسېتس چوڭ دوختۇرخانىسىدىن كېۋىن كېيسى، ئاندرېۋ چان ۋە تراكېي سىمونلار بار.
بۇ تەتقىقات ئامېرىكا جىگەر كېسەللىكلىرى تەتقىقات جەمئىيىتى فوندىنىڭ CTORA24-179910 نومۇرلۇق مۇكاپات تۈرى تەرىپىدىن قوللانغان.
ماتېرىياللار ئورېگون ساغلاملىق ۋە پەن ئۇنىۋېرسىتېتى تەرىپىدىن تەمىنلەندى. ئىزاھات: مەزمۇننىڭ ئۇسلۇبى ۋە ئۇزۇنلۇقى تەھرىرلەنگەن بولۇشى مۇمكىن.
مەنبە: ScienceDaily Health | Thu, 15 Oct 2026 08:26