ئىلگىرى زىيانسىز دەپ قارالغان بىر خىل سۇلياۋ مايلىق جىگەر كېسىلىنى قوزغىتىۋاتقان بولۇشى مۇمكىن.

مەنبە: فىنالسىيال تايمز (ScienceDaily Health)
مىكرو سۇلياۋلار مۇھىتنىڭ ھەممە بۇلۇڭ-پۇچقاقلىرىغا تارقىلىپ كەتتى. بۇ كىچىك سۇلياۋ زەررىچىلىرى ئوكيان سۈيى، ئىچىملىك سۈيى، ھەتتا ئىنسان تېنىنىڭ ئىچىدىنمۇ تېپىلدى. گەرچە ئۇلارنىڭ مەۋجۇتلۇقى پاكىتلىق ھۆججەتلەر بىلەن ئىسپاتلانغان بولسىمۇ، ئالىملار يەنىلا ئۇزۇن مۇددەت ئۇنىڭغا دۇچ كېلىشنىڭ ئىنسان ساغلاملىقى ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدىغانلىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن تىرىشماقتا.
تېكساس ئېي ئاند ئېم (A&M) ئۇنىۋېرسىتېتى مال دوختۇرلۇق تېببىي ۋە بىئوتېببىي پەنلەر شۆبە مەكتىپى (VMBS) تەتقىقاتچىلىرى دۇنيادا ئەڭ كۆپ ئىشلىتىلىدىغان سۇلياۋلارنىڭ بىرى بولغان پولىئېتىلېنغا مۇناسىۋەتلىك يوشۇرۇن ساغلاملىق مەسىلىسىنى بايقاپ چىقتى. ئۇلارنىڭ تەتقىقات نەتىجىسىدە كۆرسىتىلىشىچە، پولىئېتىلېن مىكرو سۇلياۋلىرى، بولۇپمۇ ساغلام بولمىغان غىزالىنىش بىلەن بىرلىكتە كۆرۈلگەندە، جىگەرنىڭ مايلىشىش كېسىلىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن ئىكەن.
پولىئېتىلېن دۇنيادىكى سۇلياۋ ئىشلەپچىقىرىشنىڭ تەخمىنەن ئۈچتىن بىرىنى ئىگىلەيدۇ. ئۇ يېمەكلىك ئوراش قەغىزى، ساقلاش قاچىلىرى، سۇلياۋ ئورالمىلار ۋە ئىچىملىك ئىستاكانلىرىنىڭ ئىچكى قەۋىتى قاتارلىق نۇرغۇن كۈندىلىك مەھسۇلاتلاردا ئىشلىتىلىدۇ. ئۇنىڭ كەڭ دائىرىدە ئىشلىتىلىشىگە قارىماي، ئالىملار باشقا تۈردىكى مىكرو سۇلياۋلارغا سېلىشتۇرغاندا، ئۇنىڭ جىگەر ساغلاملىقىغا كۆرسىتىدىغان يوشۇرۇن تەسىرىگە ئانچە كۆپ ئەھمىيەت بەرمىگەن ئىدى.
تېكساس ئېي ئاند ئېم (A&M) ئۇنىۋېرسىتېتى مال دوختۇرلۇق فىزىئولوگىيە ۋە فارماكولوگىيە بۆلۈمىنىڭ دوتسېنتى دوكتور ئادى جوشى مۇنداق دېدى: «پولىئېتىلېن ئەڭ كۆپ ئىشلەپچىقىرىلىدىغان سۇلياۋ بولسىمۇ، ئەمما ھازىرغىچە ھېچقانداق تەتقىقات ئۇنىڭ جىگەر ساغلاملىقىغا بولغان تەسىرى ئۈستىدە ھەقىقىي ئىزدىنىپ باقمىغان ئىدى. بىز ھازىر شۇنى بىلىمىزكى، بۇ مىكرو سۇلياۋلار، بولۇپمۇ پولىئېتىلېن، جىگىرىمىزنىڭ تەبىئىي مۇداپىئە ۋە ئەسلىگە كېلىش مېخانىزمىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ».
ئادەتتىكى مىكرو سۇلياۋلار جىگەرنىڭ مايلىشىش كېسىلىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن
پولىئېتىلېننىڭ يوشۇرۇن ساغلاملىق تەسىرىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن، ئادى جوشى ۋە ئۇنىڭ خىزمەتداشلىرى بۇ ئادەتتىكى سۇلياۋغا دۇچ كېلىشنىڭ جىگەرنىڭ مايلىشىش كېسىلىنى ئىلگىرى سۈرىدىغان-سۈرمەيدىغانلىقىنى تەتقىق قىلدى.
بۇ كېسەللىك جىگەر ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئىچىدە زىيادە ماينىڭ توپلىنىشى بىلەن پەيدا بولىدۇ. ئامېرىكا جىگەر فوندى جەمئىيىتىنىڭ سانلىق مەلۇماتىغا قارىغاندا، بۇ كېسەللىك پۈتۈن دۇنيادىكى كىشىلەرنىڭ تەخمىنەن %25 گە تەسىر كۆرسىتىپ، يەر شارى خاراكتېرلىك ئاساسلىق ساغلاملىق مەسىلىسىگە ئايلانغان.
تەتقىقاتچىلار ساغلام بولمىغان غىزالىنىشنىڭ قوشۇمچە تەسىرى بولمىغان تەقدىردىمۇ، پولىئېتىلېنغا دۇچ كېلىشنىڭ جىگەرنىڭ مايلىشىش كېسىلى كۆرسەتكۈچلىرىنى ئاشۇرۇۋەتكەنلىكىنى بايقىدى. سۇلياۋ زەررىچىلىرى ماي، فرۇكتوزا ۋە خولېستېرىن مول بولغان يېمەكلىكلەر بىلەن بىرلىشىپ كەلگەندە، جىگەر كېسىلىنىڭ ئالامەتلىرى تېخىمۇ ئېغىرلاشقان.
بۇ نەتىجىلەر مۇھىت بۇلغىغۇچى ماددىلارغا دۇچ كېلىش بىلەن ناچار غىزالىنىش ئادىتىنىڭ بىر-بىرىنىڭ زىيانلىق تەسىرىنى كۈچەيتىۋېتىدىغانلىقىنى، نەتىجىدە جىگەرنىڭ زەخىملىنىشىنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرۇۋېتىشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.
ئادى جوشى مۇنداق دېدى: «ھامبۇرگ بولكىسى ۋە گازلىق ئىچىملىكلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان غەربچە غىزالىنىش ئادىتى بار كىشىلەر ئەگەر پولىئېتىلېنغىمۇ دۇچ كەلسە، جىگەرنىڭ مايلىشىش كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش ئېھتىماللىقى تېخىمۇ يۇقىرى بولىدۇ».
بۇ نەتىجىلەر كىشىنى ئالاھىدە ھەيران قالدۇرىدۇ، چۈنكى پولىئېتىلېن ئىزچىل تۈردە بىئولوگىيەلىك جەھەتتىن سۇس ماددا دەپ قارىلىپ كەلگەن ئىدى. باشقىچە ئېيتقاندا، ئالىملار ئادەتتە ئۇنى تېخىمۇ ئاكتىپ ماددىلارغا سېلىشتۇرغاندا، بىئولوگىيەلىك سىستېمىلار بىلەن ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىش ئېھتىماللىقى تۆۋەن دەپ قارايتتى.
شۇنداق بولسىمۇ، تەتقىقات نەتىجىلىرى پولىئېتىلېننىڭ جىگەر ئىقتىدارىغا ئىلگىرى سەل قارالغان ئۇسۇللار بىلەن تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى. ئۇنىڭ تەسىرى ھەم مۇستەقىل ھالدا، ھەم يېمەك-ئىچمەك خەۋپ ئامىللىرى بىلەن بىرلىكتە كۆرۈلگەن بولۇپ، بۇ خىل كۆپ ئۇچرايدىغان سۇلياۋنىڭ بەدەننىڭ ماددا ئالمىشىشى ۋە قوغداش مېخانىزمى بىلەن قانداق ئۆزئارا تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى ھەققىدە مۇھىم سوئاللارنى تۇغدۇردى.
ئالىملار مىكرو سۇلياۋلارنىڭ جىگەرگە قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى ئېنىقلاپ چىقتى
پولىئېتىلېننىڭ نەدە ۋە قانداق قىلىپ بىئولوگىيەلىك ئۆزگىرىشلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى چۈشىنىش، ئۇنىڭ جىگەر كېسەللىكلىرىدىكى يوشۇرۇن رولىنى چۈشەندۈرۈشكە ياردەم بېرىشى مۇمكىن.
بۇ تەسىرلەرنى تېخىمۇ تەپسىلىي تەكشۈرۈش ئۈچۈن، تېكساس A&M گۇرۇپپىسى ئوكلاھوما ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى ئالىملار بىلەن ھەمكارلىشىپ، «ماكانلىق ترانسكرىپتومىكا» (spatial transcriptomics) دەپ ئاتىلىدىغان كۈچلۈك تېخنىكىنى قوللاندى.
بۇ تېخنىكا تەتقىقاتچىلارنىڭ توقۇلما ئىچىدىكى يەككە ھۈجەيرىلەرنىڭ ئورنى ھەققىدىكى ئۇچۇرلارنى ساقلاپ قالغان ھالدا گېن پائالىيىتىنى تەتقىق قىلىشىغا يول قويىدۇ. ئالىملار پەقەت قايسى گېنلارنىڭ ئاكتىپ ئىكەنلىكىنى ئۆلچەپلا قالماستىن، بەلكى بىئولوگىيەلىك ئۆزگىرىشلەرنىڭ دەل نەدە يۈز بېرىۋاتقانلىقىنى ئېنىقلىيالايدۇ.
تەتقىقات گۇرۇپپىسى بۇ ئۇسۇلنى قوللىنىپ، پولىئېتىلېن بىلەن ئۇچرىشىشقا مۇناسىۋەتلىك جىگەر زەخىملىنىش رايونلىرىنى خەرىتىگە چۈشۈردى ھەمدە بۇ تەسىرلەرنى چۈشەندۈرۈشكە ياردەم بېرىدىغان مولېكۇلا يوللىرىنى ئېنىقلىدى.
بىر مۇھىم بايقاش جىگەردىكى ماينىڭ ماددا ئالمىشىشىنى تەڭشەشكە ياردەم بېرىدىغان بىر خىل ئاقسىل بولغان PPAR-alpha غا چېتىلىدۇ. تەتقىقاتچىلار پولىئېتىلېننىڭ بۇ ئاقسىلنى ئاكتىپلاشتۇرىدىغانلىقىنى بايقىدى، بۇ بولسا ئۇنىڭ جىگەرنىڭ مىكرو سۇلياۋلارغا بولغان ئىنكاسىدا مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
تەتقىقاتچىلار يەنە توقۇلمىلارنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان ANXA2 گېنىنى كېسەللىك جەريانىدىكى يەنە بىر يوشۇرۇن تەسىر كۆرسەتكۈچى سۈپىتىدە ئېنىقلىدى.
بۇ بايقاشلار بىرلىكتە، پولىئېتىلېننىڭ جىگەرنىڭ نورمال ئىقتىدارىغا، جۈملىدىن زەخىملەنگەن توقۇلمىلارنى قوغداش ۋە ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە چېتىلىدىغان مېخانىزملارغا قانداق دەخلى قىلىدىغانلىقى ھەققىدە تېخىمۇ تەپسىلىي تەسۋىر بىلەن تەمىنلەيدۇ.
جوشى بۇ بىئولوگىيەلىك يوللارنى چۈشىنىشنىڭ ئاخىرىدا تەتقىقاتچىلارنىڭ مىكرو سۇلياۋ بىلەن ئۇچرىشىشنىڭ زىيانلىق تەسىرىنى ئازايتىدىغان يوشۇرۇن داۋالاش ئۇسۇللىرىنى ئېنىقلىشىغا ياردەم بېرىدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ.
مىكرو سۇلياۋلار تېخىمۇ ئېغىر جىگەر زەخىملىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىنمۇ؟
گەرچە بايقاشلار پولىئېتىلېن بىلەن جىگەر مايلىشىش كېسىلى ئوتتۇرىسىدىكى ئىلگىرى يېتەرلىك تەكشۈرۈلمىگەن باغلىنىشنى ئاشكارىلىغان بولسىمۇ، ئەمما بىر قانچە مۇھىم سوئاللار يەنىلا جاۋابسىز قالماقتا.
تەتقىقاتچىلار پولىئېتىلېن بىلەن ئۇچرىشىشنىڭ جىگەر قېتىشىش (fibrosis) نى ئۆز ئىچىگە ئالغان تېخىمۇ ئېغىر دەرىجىدىكى جىگەر كېسەللىكلىرىگە سەۋەبچى بولىدىغان-بولمايدىغانلىقىنى تەكشۈرۈشنى پىلانلىماقتا. بۇ خىل ئەھۋال جىگەرنىڭ قايتا-قايتا ياكى داۋاملىق زەخىملىنىشى جاراھەت توقۇلمىلىرىنىڭ يىغىلىپ قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغاندا يۈز بېرىدىغان بولۇپ، بۇ ئەزانىڭ نورمال ئىقتىدارىغا دەخلى يەتكۈزىدۇ.
تەتقىقات گۇرۇپپىسى يەنە جىگەرنىڭ پولىئېتىلېنغا بولغان ئىنكاسىغا چېتىلىدىغان باشقا مولېكۇلا جەريانلىرىنى تەكشۈرۈشنى مەقسەت قىلماقتا. بۇنىڭ ئىچىدىكى بىر مۇھىم نۇقتا، PPAR-alpha يولىنى نىشانلاش ئارقىلىق جىگەرنى مىكرو سۇلياۋغا مۇناسىۋەتلىك زەخىملىنىشتىن قوغدىغىلى بولىدىغان-بولمايدىغانلىقىنى بېكىتىشتىن ئىبارەت.
«بۇ پولىئېتىلېننىڭ مايلىق جىگەر كېسەللىكىگە سەۋەب بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرگەن تۇنجى تۈردىكى باشلامچى تەتقىقات بولۇپ، بوشلۇق ترانسكرىپتومىكىسى (spatial transcriptomics) تېخنىكىسىنى قوللىنىش ئارقىلىق جىگەرنىڭ قايسى قىسمىدا زەخىملىنىش يۈز بەرگەنلىكى ئېنىق بېكىتىلدى» دېدى جوشى. ئۇ يەنە: «باشقا تۈردىكى مىكرو سۇلياۋلارمۇ جىگەرگە زىيانلىق بولۇشى مۇمكىن، بىز چوقۇم باشقا تۈردىكى مىكرو سۇلياۋلار ئۈستىدىمۇ تەتقىقات ئېلىپ بېرىشىمىز كېرەك» دەپ تولۇقلىدى.
بۇ تەتقىقات نەتىجىلىرى مىكرو سۇلياۋلارنىڭ سالامەتلىككە ئېلىپ كېلىدىغان يوشۇرۇن تەسىرىگە بولغان ئەندىشىلەرنى تېخىمۇ كۈچەيتتى. شۇنداقتىمۇ، بۇ تەجرىبە نەتىجىلىرىنىڭ ئىنسانلارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى مىكرو سۇلياۋلار بىلەن ئۇچرىشىش جەەرىيانىغا قانداق ئايلىنىدىغانلىقىنى بېكىتىش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ تەتقىقاتلار زۆرۈر.
جوشىنىڭ قارىشىچە، بۇ بايقاش ئالىملارنىڭ سوزۇلما خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنى تەتقىق قىلغاندا، يېمەك-ئىچمەككە ئوخشاش كۆپچىلىككە تونۇشلۇق بولغان خەتەرلىك ئامىللارنىڭ سىرتىغا نەزەر سېلىشىنىڭ زۆرۈرلۈكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. تەتقىقاتلارنىڭ چوڭقۇرلىشىشىغا ئەگىشىپ، كۆپ كۆرۈلىدىغان مۇھىت بۇلغىغۇچىلارنىڭ بەدەن بىلەن قانداق تەسىرلىشىدىغانلىقىنى چۈشىنىش، ئىلگىرى تونۇپ يېتىلمىگەن، ئەمما ئۇزۇن مۇددەتلىك ساغلاملىق مەسىلىلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئامىللارنى ئاشكارىلىشى مۇمكىن.
ماتېرىياللار تېكساس A&M ئۇنىۋېرسىتېتى تەرىپىدىن تەمىنلەنگەن. ئەسلى تېكىستنى كامرىن خاينېس يازغان. ئەسكەرتىش: مەزمۇن ئۇسلۇب ۋە ئۇزۇنلۇق جەھەتتىن تەھرىرلەنگەن بولۇشى مۇمكىن.
مەنبە: ScienceDaily Health | Sat, 10 Oct 2026 20:47