ھورمون بىلەن داۋالاش ھەيز كېسىلىش مەزگىلىدىكى مېڭە تۇمانلىشىشى ۋە كەيپىيات ئۆزگىرىشلىرىنى ياخشىلاشقا ياردەم بېرىشى مۇمكىن

ھورمون ئالماشتۇرۇش داۋالاش ئۇسۇلى (HRT) دەپمۇ ئاتىلىدىغان ھەيز كېسىلىش مەزگىلىدىكى ھورمون بىلەن داۋالاش ئۇسۇلى (MHT) ھەيز كېسىلىش مەزگىلىدىكى تۈرلۈك ئالامەتلەرنى كونترول قىلىشقا ياردەم بېرىدۇ.
نۆۋەتتە ھەيز كېسىلىش مەزگىلىدىكى ھورمون بىلەن داۋالاش ئۇسۇلى ئامېرىكا يېمەكلىك ۋە دورا نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش ئىدارىسى (FDA) نىڭ تەستىقىدىن ئۆتكەن بولۇپ، بەدەن قىزىش، كېچىدە تەرلەش، جىنسىي يول قۇرغاقلىشىش ۋە جىنسىي مۇناسىۋەت جەريانىدىكى ئاغرىق (dyspareunia) قاتارلىق ئالامەتلەرنى يېنىكلىتىشكە ئىشلىتىلىدۇ.
ئەمما يېقىنقى تەتقىقاتلاردا بايقىلىشىچە، ھەيز كېسىلىش مەزگىلىدىكى ھورمون بىلەن داۋالاش ئۇسۇلى يەنە «مېڭە تۇمانلىشىشى» ۋە كەيپىيات ئۆزگىرىشى قاتارلىق روھىي ئالامەتلەرنى ياخشىلاشقىمۇ ياردەم بېرىشى مۇمكىن ئىكەن.
باشقا تەتقىقاتلاردا يەنە ھەيز كېسىلىش مەزگىلىدىكى ھورمون بىلەن داۋالاش ئۇسۇلىنىڭ ئەقلىي ئاجىزلىق خەۋپىگە تەسىر كۆرسەتمەيدىغانلىقى بايقالدى. بۇ تەتقىقات ئامېرىكا يېمەكلىك ۋە دورا نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش ئىدارىسىنىڭ مەزكۇر مەھسۇلاتلاردىكى «قارا قۇتا ئاگاھلاندۇرۇشى» نى چىقىرىپ تاشلىغانلىقىغا ئەگىشىپ ئېلىپ بېرىلدى، مەزكۇر ئاگاھلاندۇرۇشتا بۇ دورىلارنىڭ خەۋپنى ئاشۇرۇۋېتىشى مۇمكىنلىكى ئەسكەرتىلگەن ئىدى.
بۇ تەتقىقاتلار بىرلىكتە شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، ھەيز كېسىلىش مەزگىلىدىكى ھورمون بىلەن داۋالاش ئۇسۇلى ئىلگىرى تونۇپ يېتىلمىگەن جەھەتلەردە ھەيز كېسىلىش مەزگىلىنى باشتىن كەچۈرۈۋاتقانلارغا ياردەم بېرىشى مۇمكىن ھەمدە ئۇ ئادەتتە ئىشلىتىشكە بىخەتەر ھېسابلىنىدۇ.
1-سېنتەبىر «سەيېنتىفىك رىپورتس» (Scientific Reports) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ئېسترىئول ۋە پروگېستېرون بىرلەشتۈرۈلگەن ئېستروگېن ھورمۇنى بىلەن داۋالاش ئۇسۇلى ھەيز كېسىلىش مەزگىلىدىكى مېڭە تۇمانلىشىش ئالامەتلىرىنى يېنىكلىتىشكە ياردەم بېرىشى مۇمكىن.
مېڭە تۇمانلىشىشى ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتىنىڭ تۆۋەنلىشى، زېھنىنى يىغىش قىيىن بولۇش ۋە تەپەككۇرنىڭ ئاستىلىشى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
تەخمىنەن ئۈچتىن ئىككى قىسىم ئاياللار ھەيز كېسىلىشكە ئۆتۈش مەزگىلىدە مېڭە تۇمانلىشىشىغا ئوخشاش بىلىش ئىقتىدارى توسالغۇلىرىنى باشتىن كەچۈرىدۇ. ئەمما نۆۋەتتە ئامېرىكا يېمەكلىك ۋە دورا نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش ئىدارىسى تەرىپىدىن تەستىقلانغان، مەخسۇس مۇشۇ ئالامەتلەرنى داۋالايدىغان ھېچقانداق داۋالاش ئۇسۇلى يوق.
بۇ تەتقىقات ئوتتۇرىچە يېشى 53 بولغان، ھەيز كېسىلگەن 20 ئايالنى نازارەت تۈرىدىكى بىر يۈرۈش دېلو تەتقىقاتى بولۇپ، ھەر بىر قاتناشقۇچى داۋالاشتىن ئىلگىرى بىلىش ئالامەتلىرى بويىچە ئاساسىي باھالاشتىن ئۆتكۈزۈلگەن.
ئاندىن ئۇلارغا 12 ئاي بويىچە ئالاھىدە تەييارلانغان ئېسترىئول ۋە پروگېستېرون لايىھەسى بويىچە داۋالاش ئېلىپ بېرىلغان.
ئېسترىئول ھامىلىدارلىق مەزگىلىدە كۆرۈلىدىغان تەبىئىي ئېستروگېن شەكلى بولۇپ، ياۋروپا ۋە ئاسىيادا ھەيز كېسىلىشنىڭ باشقا ئالامەتلىرىنى داۋالاشقا ئىشلىتىلىپ كەلگەن.
12 ئايدىن كېيىن، قاتناشقۇچىلار تۆۋەندىكى جەھەتلەردە كۆرۈنەرلىك ئازىيىش بولغانلىقىنى مەلۇم قىلدى:
«ئېستروگېننىڭ مېڭىنى قوغداشتىكى رولى ئېنىق ئىسپاتلانغان بولسىمۇ، ئەمما نۇرغۇن ئاياللار ھەيز كېسىلىش مەزگىلىدە دۇچ كېلىدىغان بىلىش ئىقتىدارى ئالامەتلىرىنى مەخسۇس نىشان قىلغان تەستىقلانغان داۋالاش تۈرى ۋە مىقدارى يەنىلا يوق» دەپ كۆرسەتتى لوس ئانژېلېستىكى كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتى (UCLA) سالامەتلىك ساقلاش مەركىزى ئۇنىۋېرسال ھەيز كېسىلىش مەركىزىنىڭ ئەزاسى، نېرۋا كېسەللىكلىرى مۇتەخەسسىسى ۋە تەتقىقاتنىڭ ئاساسلىق ئاپتورى دوكتور روندا ۋوسكۇھل (Rhonda Voskuhl) مۇخبىرلارنى كۈتۈۋېلىش يىغىنىدا.
ۋوسكۇھل يەنە مۇنداق دېدى: «ئاياللارغا دائىم مېڭە تۇمانلىشىشى بىلەن بىللە ياشاش ئېيتىلىدۇ، ئەمما ئەمەلىيەتتە بۇنىڭ نېرۋا ئىلمى ئاساسى بار ۋە بۇنى ھەل قىلىشنىڭ يوشۇرۇن يولى بولۇشى مۇمكىن. كۆڭۈل بۆلۈشتىكى مۇشۇ بوشلۇق بىزنى ئېسترىئولغا تېخىمۇ چوڭقۇرلاپ قاراشقا ئۈندىدى.»
بۇ سېلىشتۇرما گۇرۇپپا ياكى ئىختىيارىي تاللاش بولمىغان كىچىك تىپتىكى دەسلەپكى قەدەملىك بىر يۈرۈش دېلو تەتقىقاتىدۇر. بىلىش ئالامەتلىرىگە بولغان پايدىسىنى دەلىللەش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ تەتقىقاتقا ئېھتىياج بار.
9-سېنتەبىر ھەيز كېسىلىش جەمئىيىتىنىڭ ژۇرنىلى بولغان «مېنوپوزا» (Menopause) دا ئېلان قىلىنغان بىر تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ھورمون بىلەن داۋالاش ئوتتۇرا ياشلىق ئاياللارنىڭ كەيپىيات ئۆزگىرىشىنى ياخشىلاشقا ياردەم بېرىشى مۇمكىن.
تەتقىقاتچىلار چۈشكۈنلۈك، تېرىكىش، تەشۋىشلىنىش ۋە روھىي چارچاش قاتارلىق كەيپىيات قالايمىقانلىشىشلىرىنىڭ ھەيز كېسىلىش مەزگىلىدىكى ئاياللارنىڭ %68 گە تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى ئەسكەرتتى.
مەنبە: خېلسلاين
«بۇ ھورمون ئۆزگىرىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان ئېستروگېننىڭ تۇراقسىز ئۆزگىرىشى ۋە يوقىلىشى سېروتونىن ۋە دوپامىن سەۋىيەسىنى تۆۋەنلىتىۋېتىدۇ، بۇلار چۈشكۈنلۈك ھەمدە زېھنىنى يىغالماسلىق، مېڭە تۇمانلىشىشى ۋە ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتى ئاجىزلاش قاتارلىق بىلىش ئىقتىدارىدىكى ئۆزگىرىشلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك» دېدى كالىفورنىيە شتاتىنىڭ سانتا مونىكادىكى پروۋىدېنس سانت جون ساغلاملىق مەركىزىنىڭ ئاياللار ساغلاملىقى مۇتەخەسسىسى، تۇغۇت ۋە ئاياللار كېسەللىكلىرى دوكتورى شېررى روس. ئۇ بۇ تەتقىقاتقا قاتناشمىغان.
بۇ تەتقىقات ئوتتۇرىچە يېشى 52 ياش بولغان 260 كىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالدى. قاتناشقۇچىلارنىڭ يېرىمىدىن سەل كۆپرەكىنىڭ ئىلگىرى ئەندىشە ياكى چۈشكۈنلۈك كېسىلى تارىخى بار بولۇپ، %24 ي تەتقىقات باشلانغاندا چۈشكۈنلۈككە قارشى دورىلارنى ئىشلىتىۋاتقانلار ئىدى.
ھەر بىر قاتناشقۇچى ئامېرىكا يېمەكلىك ۋە دورا نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش ئىدارىسى (FDA) تەرىپىدىن تەستىقلانغان ئىسسىق ئۆتۈش ۋە كېچىدە تەرلەش قاتارلىق ئالامەتلەر ئۈچۈن ھورمون بىلەن داۋالاشنى باشلاشتىن بۇرۇن ۋە كېيىن «ئاياللارنىڭ ھەيز كېسىلىش دەرىجىسىنى باھالاش جەدۋىلى» (MRS) نى تولدۇردى.
تەتقىقات جەريانىدىكى ئوتتۇرىچە ئىز قوغلاپ تەكشۈرۈش ۋاقتى 4.5 ئاي بولدى. تەتقىقات باشلانغان ۋاقىت بىلەن ئىز قوغلاپ تەكشۈرۈش ۋاقتى ئارىلىقىدا، MRS پىسخىكىلىق نومۇرىدا كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلەش كۆرۈلدى. ئېغىر كەيپىيات ئالامەتلىرى بار قاتناشقۇچىلارنىڭ نىسبىتى %62.3 تىن %24.6 كە چۈشتى.
داۋالاش ئۈنۈمى ياش، ھەيز كېسىلىش باسقۇچى، روھىي كېسەللىك تارىخى ياكى چۈشكۈنلۈككە قارشى دورا ئىشلىتىش ئەھۋالىغا قاراپ پەرقلەنمىدى. بۇ بايقاشلار ھورمون بىلەن داۋالاشنىڭ ئوتتۇرا ياشلىق مەزگىلىدىكى كەيپىيات ئالامەتلىرىنى ياخشىلاشقا ياردىمى بولىدىغانلىقىنى، ئەسلىدە ئالامەتلىرى ئېغىر بولغانلار ئۈچۈن تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى.
روس مۇنداق دېدى: «بۇ تەتقىقات ھەيز كېسىلىشنىڭ تىپىك ئاۋارە قىلىدىغان ئالامەتلىرى ئۈچۈن ھورمون بىلەن داۋالاشنى باشلاشنىڭ كەيپىياتنى ياخشىلاش قاتارلىق قوشۇمچە پايدىلارنى ئېلىپ كېلىدىغانلىقىغا دائىر پاكىتلارنى قوللايدۇ. ئالامەتلىرىڭىزنى باشقۇرۇش ۋە ھاياتىڭىزنىڭ كېيىنكى باسقۇچىغا ئۆزىڭىزنى توغرا تەييارلاش ئۈچۈن، ساغلاملىق تەمىنلىگۈچىڭىز بىلەن ئالاقىلىشىش ھەمىشە ئەڭ ياخشى تاللاشتۇر».
نەچچە ئون يىلدىن بۇيان، ئاياللارغا ھەيز كېسىلىش ھورمونى بىلەن داۋالاش (MHT) بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئېغىر يوشۇرۇن خەتەرلەر ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇش بېرىپ كېلىنگەن ئىدى. بۇنىڭ ئىچىدە FDA نىڭ يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرى، راك ۋە ئەقلىي ئىقتىدار ئاجىزلىشىش قاتارلىق ئەگەشمە كېسەللىكلەرنى تىلغا ئالغان «قارا قۇتا» ئاگاھلاندۇرۇشىمۇ بار ئىدى.
شۇنداقتىمۇ، دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ (WHO) تەلىپى بىلەن بىر مىليوندىن ئارتۇق ئايالنىڭ سانلىق مەلۇماتىنى ئاساس قىلىپ ئىشلەنگەن ۋە «لەنسېت خېلسى لۇنجېۋىتى» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان يېقىنقى بىر تۈرلۈك ئۇلانما ئانالىزدا، MHT نىڭ ئەقلىي ئىقتىدار ئاجىزلىشىش خەۋپىنى ئاشۇرمايدىغانلىقى ياكى تۆۋەنلەتمەيدىغانلىقى بايقالدى.
لوندون ئۇنىۋېرسىتېتى ئىنىستىتۇتىنىڭ كلىنىكىلىق ساغلاملىق پىسخىكىسى بۆلۈمىدىكى دوكتورلۇق كاندىداتى ۋە قېرىش تەتقىقاتچىسى، شۇنداقلا تەتقىقاتنىڭ بىرىنچى ئاپتورى مېلىسسا مېلۋىل خېلسلاينغا بەرگەن ئىلگىرىكى بىر زىيارىتىدە مۇنداق دېدى: «دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى نۆۋەتتە MHT ۋە ئەقلىي ئىقتىدار ئاجىزلىشىش خەۋپى توغرىسىدا ھېچقانداق يېتەكچى بەرمىدى، بۇ ئاياللار، كلىنىكا دوختۇرلىرى ۋە سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ئۈچۈن چوڭ بىر بوشلۇق قالدۇردى. بىزنىڭ خىزمىتىمىز دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ بىلىش ئىقتىدارى تۆۋەنلەش ۋە ئەقلىي ئىقتىدار ئاجىزلىشىش خەۋپىنى ئازايتىش ھەققىدە تۈزۈۋاتقان يېتەكچى پىرىنسىپلىرىنى ئۇچۇر بىلەن تەمىنلەيدۇ».
شۇ مەيدان زىيارەتتە، مېلۋىل بۇ خىزمەتنىڭ مۇھىملىقىنىڭ ئىككى تەرەپلىمىلىك ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى: كلىنىكا دوختۇرلىرى ئۈچۈن تېخىمۇ يۇقىرى سۈپەتلىك تەتقىقاتلارغا جىددىي ئېھتىياج بار، بىمارلار ئۈچۈن بولسا MHT ھەققىدىكى قارارلار ئالامەتلەر ھەمدە ئېنىق بېكىتىلگەن پايدا-خەتەرلەرگە ئاساسەن چىقىرىلىشى كېرەك.
مەنبە: Healthline | Sun, 11 Oct 2026 15:04