دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى ئىستېمال قىلىش ئەقلىي ئاجىزلىق ۋە مېڭە قان تومۇر كېسىلى خەۋپىنى ئاشۇرۇۋېتىشى مۇمكىن

«جام ئېچىۋېتىلگەن تورى» (JAMA Network Open) ژۇرنىلىدا 15-ئۆكتەبىر ئېلان قىلىنغان بىر تەتقىقاتقا ئاساسلانغاندا، دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى كۆپ ئىستېمال قىلىدىغان ساغلام چوڭلاردا مېڭە زەخىملىنىش ئالامەتلىرى كۆرۈلۈش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولۇپ، بۇ ئەھۋال مېڭە سەكتىسى ۋە كەلگۈسىدىكى ئەسلىمە مەسىلىلىرى خەۋپىنى ئاشۇرۇۋېتىشى مۇمكىن ئىكەن.
دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر ئادەتتە نوۋا (NOVA) تۈرگە ئايرىش سىستېمىسى بويىچە بېكىتىلىدۇ: بۇ خىل يېمەكلىكلەر ئادەتتە 5 ياكى ئۇنىڭدىن كۆپ تەركىبتىن تەركىب تاپىدىغان بولۇپ، ئۇنىڭغا ئادەتتىكى ئاشپۇزۇللاردا ئۇچرايدىغان تەركىبلەردىن باشقا ماددىلار قوشۇلىدۇ. بۇ تۈردىكى يېمەكلىكلەر قاچىلانغان ئۇششاق يېمەكلىكلەر، شېكەرلىك دانلىق زىرائەت يېمەكلىكلىرى، يۇمشاق ئىچىملىكلەر ۋە توڭلىتىلغان تەييار يېمەكلىكلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر ئامېرىكا، كانادا ۋە ئەنگلىيە قاتارلىق يۇقىرى كىرىملىك دۆلەتلەردىكى كۈندىلىك ئېنېرگىيە قوبۇل قىلىش نىسبىتىنىڭ %50 تىن كۆپرەكىنى ئىگىلەيدۇ.
ئىلگىرىكى تەتقىقاتلار بۇ خىل يېمەكلىكلەر بىلەن يۈرەك ۋە ماددا ئالماشتۇرۇش جەھەتتىكى سەلبىي نەتىجىلەر ئوتتۇرىسىدا باغلىنىش بارلىقىنى كۆرسەتكەن ئىدى. بۇ يېڭى تەتقىقات بولسا دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى كۆپ ئىستېمال قىلىشنىڭ ساغلاملىققا بولغان زىيانلىق تەسىرىنى ئىسپاتلايدىغان يەنە بىر دەلىل بولۇپ قوشۇلدى.
بۇ تەتقىقات يۈرەك قان تومۇر كېسىلى بولمىغان، يېشى 35 تىن 69 غىچە بولغان 8783 نەپەر چوڭ ئادەم ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان كەسىم تۈرلىرى ئارا ئانالىزدۇر. تەتقىقاتقا قاتناشقۇچىلارنىڭ ھەممىسى كانادا ساغلام يۈرەك ۋە زېھىن ئىتتىپاقى (CAHHM) ھەمدە كەلگۈسى شەھەر-يېزا يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر-مېڭە (PURE-MIND) گۇرۇپپىسىغا ئەزا بولغانلار ئىچىدىن تاللانغان.
تەتقىقاتچىلار قاتناشقۇچىلارنىڭ مېڭىسىنى باھالاش ئۈچۈن ماگنىتلىق رېزونانس (MRI) تەسۋىر كۆرۈنۈشىنى ئىشلەتكەن. ئۇلار يەنە دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى ئىستېمال قىلىش بىلەن بەدەندىكى ماي، مېڭە قان تومۇرلىرىنىڭ زەخىملىنىشى (VBI) ۋە بىلىش ئىقتىدارى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەھلىل قىلغان.
ئۇلار يېمەك-ئىچمەك چاستوتىسى سوئالنامىسى ئارقىلىق قاتناشقۇچىلارنىڭ ئادەتتىكى يېمەكلىك قوبۇل قىلىش ئەھۋالىنى ئۆلچىگەن. ئىستېمال مىقدارى كۈندىلىك 2000 كالورىيەلىك يېمەك-ئىچمەك ئاساسىدا ئىپادىلەنگەن.
دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر قاتناشقۇچىلارنىڭ كۈندىلىك يېمەك-ئىچمىكىنىڭ ئوتتۇرىچە %25 تىنى ئىگىلىگەن. ئىستېمال مىقدارى ئەڭ يۇقىرى بولغانلارنىڭ يېمەك-ئىچمىكىدە بۇ نىسبەت %45 كە يەتكەن بولسا، كەم دېگەندە ئىستېمال قىلغانلاردا بۇ نىسبەت %16 بولغان.
تەتقىقاتچىلار يەنە دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنىڭ پەقەت كۈندىلىك يېمەكلىككە قوشۇمچە قىلىنغان قىسمىلا ئەمەس، بەلكى تەبىئىي يېمەكلىكلەرنىڭ ئورنىنى ئېلىۋاتقانلىقىنى بايقىغان.
دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى ئەڭ كۆپ ئىستېمال قىلغان كىشىلەردە مېۋە-چېۋە، كۆكتات، دانلىق زىرائەتلەر ۋە باشقا ئاز پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر كۈندىلىك ئومۇمىي قوبۇل قىلىش مىقدارىنىڭ %41 تىنى ئىگىلىگەن. ئەمما بۇ خىل يېمەكلىكلەرنى كەم دېگەندە ئىستېمال قىلغانلاردا، ئاز پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر كۈندىلىك يېمەكلىك مىقدارىنىڭ %68 تىنى تەشكىل قىلغان.
تەتقىقاتچىلار ئەڭ يۇقىرى ئىستېمال مىقدارى بىلەن ئەڭ تۆۋەن ئىستېمال مىقدارىنى سېلىشتۇرغاندا، دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى كۆپ ئىستېمال قىلغۇچىلارنىڭ بەدەن مېيىنىڭ %1.7 يۇقىرى ئىكەنلىكىنى بايقىغان. ئۇلار يەنە دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى كۆپ ئىستېمال قىلغان كىشىلەردە مېڭە قان تومۇرلىرىنىڭ زەخىملىنىش ئېھتىماللىقىنىڭ تېخىمۇ يۇقىرى بولىدىغانلىقىنى ئېنىقلىغان.
«بۇ بايقاشلار كىشىنى ئەندىشىگە سالىدۇ، ئەمما شۇنى ئەستە تۇتۇش كېرەككى، پەقەت باغلىنىش بارلىقىنىڭ ئۆزىلا سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋىتىنى ئىسپاتلىيالمايدۇ» دېدى بۇ تەتقىقاتقا قاتناشمىغان «ئېنتېيرلى نۇرىشد» (Entirely Nourished) ئورنىنىڭ يۈرەك كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئېلىش يېمەك-ئىچمەك مۇتەخەسسىسى مىشېل رۇتېنشتېين.
«مېنىڭ يۈرەك كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئېلىش يېمەك-ئىچمەك مۇتەخەسسىسى سۈپىتىدىكى كۆز قارىشىمچە، بۇ بايقاشلار قان تومۇرلىرىمىزنى ئوزۇقلاندۇرۇپ، يۈرەك قان تومۇر ۋە مېڭە ساغلاملىقىنى قوللاشنىڭ مۇھىملىقىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلەپ بەردى.»
تەتقىقاتچىلار بىلىش ئىقتىدارىدا كۆرۈنەرلىك پەرق بايقىمىغان بولسىمۇ، ئەمما تەتقىقاتتا كۆرۈلگەن مېڭە قان تومۇرلىرىنىڭ زەخىملىنىش ئالامەتلىرى مېڭە سەكتىسى ۋە بىلىش ئىقتىدارى تۆۋەنلەش خەۋپىنىڭ ئېشىپ كېتىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر.
بۇ بايقاشلار دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى ئىستېمال قىلىش بىلەن مېڭىدىكى ئۆزگىرىش ئالامەتلىرى ئوتتۇرىسىدا ئېھتىماللىق بولغان بىر باغلىنىشنىڭ بارلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى. لېكىن قاتناشقۇچىلار پەقەت بىر قېتىملا باھالانغان بولۇپ، ئۇلار ئۇزۇن مەزگىل كۆزىتىلمىگەن. بۇ تەتقىقاتچىلارنىڭ دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنىڭ بۇ ئۆزگىرىشلەرنى بىۋاسىتە كەلتۈرۈپ چىقارغان ياكى چىقارمىغانلىقىنى بېكىتەلمەيدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
تەتقىقاتقا قاتناشمىغان سىنسىنناتى ئۇنىۋېرسىتېتى تېببىي شۆبە ئىنستىتۇتى ئاممىۋى ساغلاملىق مەركىزىنىڭ مۇدىرى دوكتور سۇزان جاد مۇنداق دېدى: «بىز بۇ تەتقىقاتتىن دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى چەكلەش مېڭە ساغلاملىقىنى ياخشىلايدۇ دەپ خۇلاسە چىقىرالمىساقمۇ، لېكىن ئون نەچچە يىللىق ئەدەبىياتلار يېشىل يوپۇرماقلىق كۆكتاتلار، ئوچۇق رەڭلىك مېۋىلەر، دانلىق زىرائەتلەر ۋە مايسىز پىروتىن مەنبەلىرىنى كۆپرەك ئىستېمال قىلىشنىڭ مېڭە ساغلاملىقىغا پايدىلىق ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى.»
ئۇ يەنە مۇنداق دەپ تولۇقلىدى: «شۇڭا نېمىلەرنى چىقىرىۋېتىش كېرەكلىكىگە ئەمەس، بەلكى نېمىلەرنى يېمەك-ئىچمەككە قوشۇشقا تېخىمۇ كۆپ زېھىن قويۇش ياخشى بىر باشلىنىش ئۇسۇلى بولۇشى مۇمكىن.»
دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر تەركىبىدىكى چىرىشتىن ساقلاش ماددىلىرى قان تومۇر سىستېمىسىغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئوكسىدلىنىشقا قارشى تۇرغۇچى ماددىلارنىڭ يوقىلىشى بەدەندىكى ياللۇغلىنىشقا تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىنىڭ ئاجىزلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
جاد مۇنداق دېدى: «بۇنىڭدىن باشقا، يېمەكلىكلەرنى تېخىمۇ مەززىلىك قىلىش ئۈچۈن دائىم شېكەر ياكى تۇز قوشۇلىدۇ، بۇ كىشىلەرنىڭ ئۇلارنى تېخىمۇ كۆپ ئىستېمال قىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. يېمەكلىكنى زىيادە كۆپ ئىستېمال قىلىش سەمىرىپ كېتىش ۋە دىيابېت كېسىلىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن، بۇلار مېڭە ساغلاملىقىغا پاسسىپ تەسىر كۆرسىتىدۇ.»
جاد خېلتلاينغا دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەردىن پۈتۈنلەي ساقلىنىشنىڭ ئەمەلىيەتتە مۇمكىن ئەمەسلىكىنى ئېيتتى. ھەتتا پىروتىن تالقىنى ۋە بەزى قېتىقلارغا ئوخشاش بىر قىسىم «ساغلاملىق» يېمەكلىكلىرىمۇ دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن دەپ قارىلىدۇ.
يېمەك-ئىچمەككە ئومۇمىي جەھەتتىن قاراش ھەمدە خام ياكى توڭلىتىلغان ھالەتتە سېتىۋېلىنىپ ئۆيدە پىشۇرۇلغان مېۋە-چېۋە، كۆكتات، دانلىق زىرائەت ۋە گۆش قاتارلىق تەبىئىي ھالىتىگە ئەڭ يېقىن يېمەكلىكلەرنى ئىستېمال قىلىشقا ئەھمىيەت بېرىش تېخىمۇ مۇھىم.
رۇتېنستىين پۈتكۈل يېمەك-ئىچمەك قۇرۇلمىسىنى ئومۇميۈزلۈك ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنۇشنىڭ ئورنىغا، باشقۇرغىلى بولىدىغان ئاددىي بىر ئالماشتۇرۇشتىن باشلاشنى تەۋسىيە قىلدى.
ئۇ سىزنىڭ دائىم يەيدىغان بىر خىل دەرىجىدىن تاشقىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكىڭىزنى بېكىتىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا تېخىمۇ ئوزۇقلۇق قىممىتى يۇقىرى بولغان باشقا بىر تاللاشنى ئويلىشىپ كۆرۈشىڭىز كېرەكلىكىنى ئېيتتى. ئۆزگىرىشنىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇن ۋە ئۇزۇن مۇددەت داۋاملىشىشچان بولۇشى ئۈچۈن قولايلىقلىق، يېمەكلىك تاللاش، خامچوت ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىنى ئويلىشىش تولىمۇ مۇھىم.
رۇتېنستىين مۇنداق دېدى: «مەن كىشىلەرنىڭ يېمەكلىك تاللىغاندا قورقۇنچ ھېس قىلىشىنى ئەمەس، بەلكى ئۆزىگە ئىشىنىشىنى ئۈمىد قىلىمەن. ساغلام يېمەكلىنىش ھەممە نەرسىنى نۆلدىن باشلاپ پىشۇرۇش دېگەنلىك ئەمەس. ئەڭ مۇھىمى ھەم يۈرەك، ھەم مېڭە ساغلاملىقىنى قوللايدىغان ئىزچىل، ئوزۇقلۇققا باي ئادەتلەرنى يېتىلدۈرۈشتۇر.»
مەنبە: Healthline | Sun, 18 Oct 2026 10:27