بۇ يېمەك-ئىچمەك ئادىتى مېڭىنىڭ قېرىشىنى 2.5 يىل ئاستىلىتىشى مۇمكىن.

ئوتتۇرا دېڭىز يېمەك-ئىچمەك ئادىتىنىڭ ئامىللىرى بىلەن قان بېسىمىنى تۆۋەنلىتىش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن يېمەك-ئىچمەك پىلانى بىرلەشتۈرۈلگەن بىر خىل يېمەك-ئىچمەك ئۇسۇلى مېڭە قېرىغاندا يۈز بېرىدىغان بەزى قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىشلەرنى ئاستىلىتىشقا ياردەم بېرىشى مۇمكىن. بۇ تەتقىقات «نېۋرولوگىيە، نېۋروتاشقى كېسەللىكلەر ۋە روھىي كېسەللىكلەر ژۇرنىلى» دا توردا ئېلان قىلىنغان.
MIND يېمەك-ئىچمەك ئادىتىگە تېخىمۇ بەكرەك ئەمەل قىلىش ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ مېڭە توقۇلمىلىرىنىڭ يوقىلىشىنى، بولۇپمۇ ئەسلىمە، ئۆگىنىش، قارار چىقىرىش ۋە ئۇچۇر بىر تەرەپ قىلىشتا مۇھىم رول ئوينايدىغان كۈل رەڭ ماددىنىڭ ئازىيىشىنى ئاستىلىتىش بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان. شۇنداقلا بۇ ئادەت مېڭە توقۇلمىلىرى كىچىكلىگەندە كېڭىيىشكە مايىل بولغان سۇيۇقلۇق بىلەن تولغان بوشلۇقلار يەنى مېڭە قېرىنچىلىرىنىڭ چوڭىيىشىنىڭ ئازىيىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان.
MIND يېمەك-ئىچمەك ئادىتى دېگەن نېمە؟
تەتقىقاتچىلارنىڭ سۆزىگە قارىغاندا، نېۋرودېگېنېراتىپ كېسەللىكلەرنى كېچىكتۈرۈشتىكى ئوتتۇرا دېڭىز ۋە قان بېسىمىنى تۆۋەنلىتىش يېمەك-ئىچمەك ئارىلىشىشى، ياكى قىسقارتىپ MIND يېمەك-ئىچمەك ئادىتى، ئىلگىرى تېخىمۇ ياخشى بىلىش ساغلاملىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك دەپ قارالغان.
بۇ يېمەك-ئىچمەك ئەندىزىسى كۆك يوپۇرماقلىق كۆكتاتلار، باشقا كۆكتاتلار، مېۋە-چېۋىلەر (بېررىي تۈرىدىكىلەر)، ياڭاق، دانلىق زىراەتلەر، بېلىق، پۇرچاق، زەيتۇن يېغى ۋە ئۆي قۇشلىرى گۆشىنى، شۇنداقلا مۇۋاپىق مىقداردا ئۈزۈم ھارىقى ئىستېمال قىلىشنى تەشەببۇس قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، سېرىق ماي ياكى مارگارىن، پىشلاق، قىزىل گۆش، تاتلىق-تۈرۈملەر ۋە ياغدا قورۇلغان تېز تاماقلارنى چەكلەشنى تەۋسىيە قىلىدۇ.
گەرچە ئىلگىرىكى تەتقىقاتلار MIND يېمەك-ئىچمەك ئادىتىنى بىلىش ئىقتىدارىغا پايدىلىق دەپ كۆرسەتكەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ مېڭە قۇرۇلمىسىدىكى ياش بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئۆزگىرىشلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى تېخى ئېنىق ئەمەس ئىدى. بۇ خىل قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىشلەر ئالزىمېر كېسىلى ۋە پاركىنسون كېسىلىگە ئوخشاش نېۋرودېگېنېراتىپ كېسەللىكلەر بىلەنمۇ مۇناسىۋەتلىكتۇر.
تەتقىقاتچىلار يىللار بويى مېڭىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى كۆزەتكەن
تەتقىقاتچىلار بۇنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن، فىرامىڭھام يۈرەك تەتقىقاتى ئەۋلادلىرى (FOS) گۇرۇپپىسىدىكى 1647 ئوتتۇرا ياشلىق ۋە ياشانغانلارنى (تەتقىقات باشلانغاندا ئوتتۇرىچە يېشى 60 ياش) تەتقىق قىلغان.
قاتناشقۇچىلار ھەر 4-8 يىلدا بىر قېتىم قەرەللىك ساغلاملىق تەكشۈرۈشىدىن ئۆتكەن. 1999-يىلدىن باشلاپ، ئۇلار يەنە ھەر 2-6 يىلدا بىر قېتىم مېڭىنى ئېم-ئار-ئاي (MRI) ئارقىلىق سىكاننېرلاتقان.
يېمەك-ئىچمەك ئەھۋالى 1991-1995، 1995-1998 ۋە ياكى 1998-2001-يىللىرى ئارىسىدىكى تەكشۈرۈش جەريانىدا تولدۇرۇلغان ئاز دېگەندە بىر قېتىملىق يېمەكلىك چاستوتىسى سوئالنامىسى ئارقىلىق باھالانغان. ھەر بىر قاتناشقۇچى يەنە 1999-يىلدىن 2019-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا ئاز دېگەندە ئىككى قېتىم مېڭە ئېم-ئار-ئاي سىكاننېرلاش باھالىشىنى قوبۇل قىلغان بولۇپ، تۇنجى قېتىملىق سىكاننېرلاش جەريانىدا ئۇلاردا مېڭە سەكتىسى ياكى ئەقلىي ئاجىزلىق ئالامەتلىرى كۆرۈلمىگەن.
MIND يېمەك-ئىچمەك ئادىتىنىڭ ئوتتۇرىچە نومۇرى مۇمكىن بولغان 15 نومۇر ئىچىدە 7 نومۇرنىڭ سەل تۆۋەنرەك تەرىپىدە بولغان، 15 نومۇر ئەڭ كۈچلۈك ئەمەل قىلىشنى بىلدۈرىدۇ.
MIND يېمەك-ئىچمەك ئادىتىگە ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە ئەمەل قىلغان ئۈچتىن بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئاياللار ۋە ئالىي مەلۇماتلىقلار بولغان. ئۇلارنىڭ تاماكا چېكىش ياكى سېمىزلىك نىسبىتىمۇ تۆۋەنرەك بولغان.
ئۇلاردا يەنە 2-تىپلىق شېكەر كېسىلى، يۇقىرى قان بېسىمى ۋە يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مېڭە ساغلاملىقىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان كېسەللىكلەرنىڭ كۆرۈلۈش نىسبىتى تۆۋەنرەك بولغان.
تېخىمۇ يۇقىرى MIND نومۇرى كۈل رەڭ ماددىنىڭ يوقىلىشىنىڭ ئاستىلىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك
ئوتتۇرىچە 12 يىللىق ئىز قوغلاپ تەكشۈرۈش مەزگىلىدە، ئېم-ئار-ئاي سىكاننېرلاش نەتىجىسى پۈتكۈل گۇرۇپپىدا ياش بىلەن مۇناسىۋەتلىك مۆلچەرلەنگەن ئۆزگىرىشلەرنى كۆرسەتكەن. بۇلار مېڭىنىڭ ئومۇمىي ھەجىمى، كۈل رەڭ ماددا، ئاق ماددا ۋە گىپپوكامپۇس ھەجىمىنىڭ ئازىيىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، مېڭە-ئومۇرتقا سۇيۇقلۇقى ۋە مېڭە قېرىنچىسىنىڭ ھەجىمى ئاشقان، شۇنداقلا ئېم-ئار-ئاي سىكاننېرلاشتا يورۇق نۇقتىلار سۈپىتىدە كۆرۈنىدىغان ۋە توقۇلمىلارنىڭ زەخىملەنگەنلىكىنى بىلدۈرىدىغان ئاق ماددىنىڭ يۇقىرى سىگناللىق رايونلىرى كۆپەيگەن.
بىراق، يېمەك-ئىچمەك نومۇرى MIND يۇقىرى بولغان كىشىلەردە كۈلرەڭ ماددىنىڭ ئازىيىش سۈرئىتى تېخىمۇ ئاستا بولغان.
يېمەك-ئىچمەك نومۇرى MIND نىڭ ھەر 3 نومۇر ئۆسۈشى كۈلرەڭ ماددا يوقىتىش سۈرئىتىنىڭ ئاستىلىشى (يىلىغا 0.279 سانتىمېتىر كۇب) بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان. تەتقىقاتچىلارنىڭ سۆزىگە قارىغاندا، بۇ ياشنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ يۈز بېرىدىغان چېكىنىشنىڭ %20 ئازىيىشىغا ۋە مېڭە قېرىشىنىڭ 2.5 يىل كېچىكىشىگە باراۋەر ئىكەن.
مېڭە قېرىنچىلىرىنىڭ كېڭىيىشىدىمۇ شۇنىڭغا ئوخشاش بىر ئەھۋال كۆرۈلگەن. يېمەك-ئىچمەك نومۇرى MIND نىڭ ھەر 3 نومۇر ئۆسۈشى ئومۇمىي مېڭە قېرىنچىسى ھەجىمىنىڭ كېڭىيىش سۈرئىتىنىڭ يىلىغا 0.071- سانتىمېتىر كۇب ئاستىلىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، بۇ توقۇلمىلارنىڭ %8 ئاز يوقىتىلىشىغا ۋە مېڭە قېرىشىنىڭ تەخمىنەن 1 يىل كېچىكىشىگە باراۋەر ئىكەن.
**بۆلجۈرگەن تۈرىدىكىلەر ۋە ئۆي قۇشلىرى گۆشى ئالاھىدە كۆزگە چېلىقتى**
بەزى يېمەكلىكلەرنىڭ ئىجابىي باغلىنىشقا تېخىمۇ كۈچلۈك تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى مەلۇم بولغان. بۆلجۈرگەن تۈرىدىكىلەرنى كۆپ ئىستېمال قىلىش مېڭە قېرىنچىسى ھەجىمىنىڭ كېڭىيىش سۈرئىتىنىڭ ئاستىلىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان. ئۆي قۇشلىرى گۆشىمۇ مېڭە قېرىنچىسىنىڭ ئاستا كېڭىيىشى ۋە كۈلرەڭ ماددىنىڭ ئاستا ئازىيىشى بىلەن باغلىنىشلىق بولغان.
ئەكسىچە، تاتلىق تۈرۈملەرنى كۆپ ئىستېمال قىلىش مېڭە قېرىنچىسىنىڭ تېز كېڭىيىشى ۋە دېڭىز ئېتى (hippocampus) نىڭ تېخىمۇ ئېغىر دەرىجىدە كىچىكلىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان. مايدا قورۇلغان تېز تاماقلارمۇ دېڭىز ئېتى ھەجىمىنىڭ تېخىمۇ كۆپ ئازىيىشى بىلەن باغلانغان.
تەتقىقاتچىلار: «MIND تەۋسىيە قىلغان بۆلجۈرگەن تۈرىدىكىلەرگە ئوخشاش ئوكسىدلىنىشقا قارشى ماددىلارغا باي يېمەكلىكلەر ۋە ئۆي قۇشلىرى گۆشىگە ئوخشاش يۇقىرى سۈپەتلىك پېروتىن مەنبەلىرى ئوكسىدلىنىش بېسىمىنى تۆۋەنلىتىپ، نېرۋا ھۈجەيرىلىرىنىڭ زەخىملىنىشىنى يېنىكلىتىشى مۇمكىن» دەپ كۆرسەتتى. ئۇلار يەنە: «ئەكسىچە، ساغلام بولمىغان ياغلار، تىرانس ياغلار ۋە ئىلغار گلىكاتسىيە مەھسۇلاتلىرى يۇقىرى بولغان مايدا قورۇلغان تېز تاماقلار ياللۇغلىنىشنى ۋە قان تومۇرلارنىڭ زەخىملىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن» دېگەنلەرنى سۆزلىرىگە ئىلاۋە قىلدى.
**بەزى بايقاشلار كۈتۈلمىگەن بولدى**
ھەر بىر يېمەكلىك كۈتۈلگەن نەتىجىنى بەرمىگەن. تولۇق دانلىق زىرائەتلەرنى كۆپ ئىستېمال قىلىش كۈلرەڭ ماددا ۋە دېڭىز ئېتى ھەجىمىنىڭ تېز ئازىيىشى، شۇنداقلا مېڭە قېرىنچىسىنىڭ تېز كېڭىيىشى قاتارلىق بىر قانچە پايدىسىز قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىشلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان.
پىشلاقتا بۇنىڭ ئەكسىچە ئەھۋال كۆرۈلگەن. پىشلاقنى كۆپ ئىستېمال قىلىش كۈلرەڭ ماددا ۋە دېڭىز ئېتى ھەجىمىنىڭ ئاستا ئازىيىشى، مېڭە قېرىنچىسىنىڭ ئاز كېڭىيىشى ۋە ئاق ماددا ئۆزگىرىشىنىڭ ئاز بولۇشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان.
**ياشانغانلاردا پايدىسى تېخىمۇ كۈچلۈك كۆرۈلدى**
ئومۇمىي باغلىنىشلار بىر قانچە قوشۇمچە ئانالىزلاردا ئىزچىللىقنى ساقلىغان بولۇپ، ياشى چوڭراق قاتناشقۇچىلار ئارىسىدا تېخىمۇ كۈچلۈك بولغان.
تەتقىقاتچىلارنىڭ ئېيتىشىچە، بۇ ئەھۋال يېمەك-ئىچمەك پىلانى MIND نىڭ بولۇپمۇ مېڭىسى تېز قېرىش خەۋپى يۇقىرى كىشىلەر ياكى مېڭە كىچىكلەش سۈرئىتىدە تېخىمۇ كۆپ ئۆزگىرىش كۆرۈلگەن كىشىلەر ئۈچۈن ئالاھىدە مۇھىم بولۇشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدىكەن.
جىسمانىي جەھەتتە تېخىمۇ ئاكتىپ بولغان ۋە بەدەن ئېغىرلىقى نورمال ياكى سېمىز بولمىغان قاتناشقۇچىلار ئارىسىدىمۇ تېخىمۇ كۈچلۈك باغلىنىشلار كۆرۈلگەن.
تەتقىقاتچىلار بۇ ئەھۋالنىڭ مېڭە ساغلاملىقىغا پايدىلىق يېمەك-ئىچمەكنى باشقا ساغلام تۇرمۇش ئادەتلىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈشنىڭ نېرۋا خاراكتېرلىك چېكىنىش كېسەللىكلىرى خەۋپىنى تۆۋەنلىتىشكە ياردەم بېرىش ئېھتىماللىقىنى ئاشۇرىدىغانلىقىنى ئېيتتى.
**تەتقىقات سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋىتىنى ئىسپاتلىيالمايدۇ**
بۇ بايقاشلار نازارەت خاراكتېرلىك تەتقىقاتتىن كەلگەن بولغاچقا، ئۇلار MIND يېمەك-ئىچمىكىنىڭ مېڭە ئۆزگىرىشىنىڭ ئاستىلىشىنى بىۋاسىتە كەلتۈرۈپ چىقارغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بېرەلمەيدۇ.
تەتقىقاتچىلار يەنە يېمەكلىك چاستوتىسى سوئالنامىسىنىڭ قاتناشقۇچىلارنىڭ نېمە يېگەنلىكىنى توغرا ئەستە تۇتۇشىغا تايىنىدىغانلىقىنى، بۇنىڭ ئەسلىمە بىر تەرەپلىمىلىكىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىنلىكىنى ئەسكەرتتى.
تەتقىقاتچىلار يەنە تۇنجى قېتىملىق MRI تەكشۈرۈشى جەريانىدىكى يېنىك دەرىجىدىكى بىلىش ئىقتىدارى توسالغۇسىنى، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ يېمەك-ئىچمەكتە يۈز بەرگەن ئۆزگىرىشلەرنى ياكى گېنتىكىلىق خەتەرلىك ئامىللارنىڭ تەسىرىنى نەزەردىن ساقىت قىلالمىدى.
تەتقىقاتقا قاتناشقۇچىلار ئاساسلىقى ئاق تەنلىكلەر بولغاچقا، بايقاشلار باشقا ئېتنىك كېلىپ چىقىشى بولغان كىشىلەرگە ئوخشاشلا ماس كەلمەسلىكى مۇمكىن.
شۇنداقتىمۇ تەتقىقاتچىلار مۇنداق خۇلاسە چىقاردى: «بۇ بايقاشلار MIND يېمەك-ئىچمەك ئەندىزىسىنىڭ مېڭە ساغلاملىقىنى قوغدايدىغان يېمەك-ئىچمەك شەكلى سۈپىتىدىكى يوشۇرۇن كۈچىنى تېخىمۇ كۈچەيتىدۇ ھەمدە ئۇنىڭ قېرىۋاتقان كىشىلەردىكى نېرۋا چېكىنىشىنى ئاستىلىتىشنى مەقسەت قىلغان ستراتېگىيەلەردىكى رولىنى قوللايدۇ».
ماتېرىياللار BMJ گۇرۇپپىسى تەرىپىدىن تەمىنلەندى. ئەسكەرتىش: مەزمۇنلار ئۇسلۇب ۋە ئۇزۇنلۇق جەھەتتىن تەھرىرلەنگەن بولۇشى مۇمكىن.
ناسانىڭ SpaceX Crew-13 ئالەم كېمىسى خەلقئارا ئالەم پونكىتىغا رېكورت يارىتىدىغان سۈرئەتتە يېتىپ بېرىشى مۇمكىن
تەتقىقاتتا بايقىلىشىچە، ۋاقىت چەكلەنگەن يېمەك-ئىچمەك ئادىتى كىشىلەرنىڭ ئىسسىقلىق مىقدارىنى ئازايتماي تۇرۇپ ئورۇقلىشىغا ياردەم بەرگەن
ئەسلەش ئىقتىدارىنىڭ چېكىنىشى ئالىملار ئىلگىرى ئويلىغاندىن خېلىلا بۇرۇن باشلىنىشى مۇمكىن
يەر شارىنىڭ ماگنىت مەيدانى بىزنىڭ قېرىشىمىزغا يوشۇرۇن تەسىر كۆرسىتەمدۇ؟
مەنبە: ScienceDaily Health | Thu, 01 Oct 2026 08:26