بىر تەكشۈرۈش دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، بىر سىقىم پىستە ئۇيقۇنى ياخشىلاشقا ياردەم بېرىشى مۇمكىن.

ئۇخلاشتىن بۇرۇن بىر سىقىم پىستە يېيىش ھەقىقەتەن سىزنىڭ تېخىمۇ ياخشى ئۇخلىشىڭىزغا ياردەم بېرەمدۇ؟
«نۇترىشىن رېسېرچ رېۋيۇس» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان تەتقىقاتلارنى باھالاش ماقالىسىدە پىستە تەركىبىدىكى ئوزۇقلۇق ماددىلار ۋە ئۆسۈملۈك بىرىكمىلىرىنىڭ ئۇيقۇ ساغلاملىقىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى تەكشۈرۈلدى.
پىستە تەركىبىدە ئۇيقۇ بىلەن مۇناسىۋەتلىك جەريانلارغا چېتىشلىق بىر قانچە خىل ئوزۇقلۇق ماددىلار بولۇپ، بۇ ئەھۋال پىستىنىڭ ئۆز جەۋھىرىدىكى ئوزۇقلۇق قىممىتىدىن باشقا يەنە قانداق پايدىلىرى بارلىقى ھەققىدە تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىشقا تۈرتكە بولدى.
تەتقىقات نەتىجىلىرى پىستىنىڭ ئۇيقۇنى ياخشىلاشقا ياردەم بېرىشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسەتكەن بولسىمۇ، ئەمما بۇ ھەقتىكى دەلىللەر تېخى ئېنىق ئەمەس ھەمدە تېخىمۇ چوڭقۇر تەتقىق قىلىشقا ئېھتىياجلىق.
تەتقىقات ئاپتورى، كولۇمبىيە ئۇنىۋېرسىتېتى ئوزۇقلۇق تېبابىتى ئىنستىتۇتى تېبابەت فاكۇلتېتىنىڭ پىروفېسسورى ھەمدە ئۇيقۇ ۋە بىئولوگىيەلىك سائەت تەتقىقات مەركىزىنىڭ مۇدىرى دوكتور مارىي-پىئېر سانت-ئونجې بىر خەۋەر ئېلان قىلىش يىغىنىدا مۇنداق دېدى: «پىستە ئۇيقۇ تەتقىقاتى ئۈچۈن ئىنتايىن جەلپكار، چۈنكى ئۇ ئۇيقۇ فىزىئولوگىيەسىگە چېتىشلىق بىر قانچە ئوزۇقلۇق ماددىلار ۋە ئۆسۈملۈك بىرىكمىلىرىنى بىر پۈتۈن يېمەكلىك سۈپىتىدە ئۆزىگە مۇجەسسەملىگەن».
ئۇ سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ: «بۇ باھالاش ماقالىسى پەقەت بىرلا ‹ئۇيقۇ ئوزۇقلۇقى› غا فوكۇس نۇقتىسىنى قويۇپ قالماستىن، بەلكى پىستىنىڭ پۈتكۈل يېمەكلىك قۇرۇلمىسىنىڭ ئۇيقۇ بىلەن مۇناسىۋەتلىك يوللارغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى تەتقىق قىلىشقا ئاساس يارىتىپ بەردى» دېدى.
بۇ بايان خاراكتېرلىك باھالاش ماقالىسىدە پىستە ۋە ئۇيقۇغا مۇناسىۋەتلىك بىئولوگىيەلىك تەتقىقاتلار كۆزدىن كەچۈرۈلدى.
تەتقىقاتچىلار پىستە تەركىبىدىكى ئوزۇقلۇق ماددىلارنىڭ بىرىكىشى يۇقىرى سۈپەتلىك ئۇيقۇنى ئىلگىرى سۈرەلەمدۇ-يوق، دېگەن نۇقتىنى ئىزدىنىپ كۆردى.
تەتقىقاتچىلار پىستىنى ئۇيقۇ دورىسى سۈپىتىدە بېكىتمىگەن، بەلكى پىستە تەركىبىدىكى ئوزۇقلۇق ۋە بىئولوگىيەلىك ئاكتىپ بىرىكمىلەرنىڭ ئۇيقۇغا تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن بولغان بىئولوگىيەلىك يوللارنى ئوتتۇرىغا قويدى.
سانت-ئونجې «ھېلتلاين» تورىغا مۇنداق دېدى: «بىزنىڭ پىستىگە ئالاھىدە قىزىقىشىمىزدىكى سەۋەب، ئۇنىڭ تەركىبىدە ئۆسۈملۈك مەنبەلىك مېلاتونىن، پولىفېنول ۋە كاروتىنويىدلار ئىنتايىن مول. بىز بۇ ئۆسۈملۈك مەنبەلىك تەركىبلەرنىڭ كلىنىكىلىق تەجرىبىدىن بۇرۇنقى تەتقىقاتلاردا ئۇيقۇغا پايدىلىق ئىكەنلىكىنى بىلىمىز».
ئۇ سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ: «بىز يەنە پىستە تەركىبىدە مول بولغان ترىپتوفان ۋە ۋىتامىن B6 غا دىققەت قىلدۇق، بۇلار ئىنسانلارنىڭ مېلاتونىن ئىشلەپچىقىرىشى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك» دېدى.
پىستە تەركىبىدە ئۇيقۇ بىلەن مۇناسىۋەتلىك بىر قانچە ئوزۇقلۇق ماددىلار بار بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيقۇ ۋە ئويغىنىش دەۋرىنى تەڭشەشكە ياردەم بېرىدىغان مېلاتونىن مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.
بۇ ئوزۇقلۇق ماددىلارنىڭ بىر قىسمىنىڭ ئۇيقۇغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى تەكشۈرگەن باشقا تەتقىقاتلار تېخىمۇ كۆپ چۈشەنچىلەر بىلەن تەمىنلەيدۇ.
2021-يىللىق ترىپتوفاننى قوشۇمچە تولۇقلاش ھەققىدىكى بىر تۈرلۈك سىستېمىلىق باھالاش ۋە مېتا-تەھلىل نەتىجىسىدە كۆرسىتىلىشىچە، ترىپتوفان بولۇپمۇ كۈنىگە كەم دېگەندە 1 گرام مىقداردا ئىستېمال قىلىنغاندا، ئۇيقۇغا كەتكەندىن كېيىنكى ئويغىنىپ كېتىش ئەھۋالىنى ئازايتىشى مۇمكىن ئىكەن. ئەمما بىر ئۇنسىيە پىستە پەقەت 71 مىللىگرام ئەتراپىدا ترىپتوفان بىلەن تەمىنلەيدىغان بولۇپ، بۇ تەتقىقاتچىلار تەكشۈرگەن مىقداردىن كۆپ تۆۋەن.
بۇنىڭدىن باشقا، سانت-ئونجې يېتەكچىلىك قىلغان 2023-يىللىق يېمەكلىك پولىفېنوللىرى ھەققىدىكى بىر تۈرلۈك باھالاشتا ئۆسۈملۈك بىرىكمىلىرى بىلەن ئۇيقۇ نەتىجىسى ئوتتۇرىسىدىكى يوشۇرۇن باغلىنىشلار بېكىتىلگەن بولسىمۇ، ئەمما ئوخشىمىغان تەتقىقاتلارنىڭ نەتىجىسى ھەر خىل چىققان.
ئىككىلا باھالاش ماقالىسى پىستە تەركىبىدىكى پولىفېنول ياكى ترىپتوفاننىڭ ئۇيقۇ سۈپىتىگە مەخسۇس تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى ئىسپاتلىمىغان.
مەزكۇر تەتقىقاتقا قاتناشمىغان، «ئېنتېيرلى نۇرىشد» شىركىتىنىڭ يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئوزۇقلۇقشۇناسى مىشېل رۇتېنشتېين مۇنداق دېدى: «پىستە تەركىبىدىكى ئۇيقۇنى تەڭشەيدىغان ئوزۇقلۇق ماددىلارنىڭ بىرىكمىسىگە ئاساسەن ئېيتقاندا، ئۇنىڭ ئۇيقۇغا ياردەم بېرىش مۇمكىنچىلىكى مېنى ھەيران قالدۇرمىدى».
مەنبە: خېلسلاين
«پىستە بەدەن سېروتونىن ۋە مېلاتونىن ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان بىر خىل ئامىنو كىسلاتاسى بولغان تىرىپتوفان، بۇ جەرياننى قوللايدىغان ۋىتامىن B6 ۋە نېرۋا سىستېمىسىنىڭ خىزمىتى بىلەن ئۇيقۇنى تەرتىپكە سېلىشتا رول ئوينايدىغان ماگنىي بىلەن تەمىنلەيدۇ،» دېدى ئۇ خېلسلاينغا بەرگەن باياناتىدا.
يېڭى تەتقىقات يېمەكلىك تەركىبىدىكى ئوزۇقلۇق ماددىلار بىلەن بىئولوگىيەلىك ئاكتىپ بىرىكمىلەرنىڭ پۈتۈن بىر يېمەكلىك ئىچىدە قانداق ئۆزئارا تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان «يېمەكلىك ماترىتساسى» ئۇقۇمىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ.
تەتقىقاتچىلار تىرىپتوفان، ماگنىي ياكى مېلاتونىننى ئايرىم-ئايرىم تەكشۈرۈشنىڭ ئورنىغا، ئۇلارنى پىستە تەركىبىدە بىرلىكتە ئىستېمال قىلىشنىڭ بىرىكمە تەسىرىگە قىزىققان.
تەجرىبىخانا ۋە تەقلىدىي ھەزىم قىلىش تەتقىقاتلىرى پىستە ۋە يەر يېڭىقى تەركىبىدىكى تالا ۋە ئۆسۈملۈك بىرىكمىلىرىنىڭ ئۈچەي مىكروبلىرى بىلەن قانداق ئۆزئارا تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى ھەققىدە يىپ ئۇچى بىلەن تەمىنلەيدۇ. ئەمما، بۇ بايقاشلار پىستە يېيىشنىڭ رېئال تۇرمۇش شارائىتىدا ئۇيقۇ سۈپىتىنى ئۆزگەرتىدىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بېرەلمەيدۇ.
تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك ئوزۇقلۇق تەتقىقاتلىرىمۇ يېمەك-ئىچمەك بىلەن ئۇيقۇ ئوتتۇرىسىدا بىر خىل مۇناسىۋەت بارلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.
ئاننۇئال رېۋيۇ ئوف نۇترىشىن ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان 2021-يىللىق بىر باھالاش ماقالىسىدە، يېمەك-ئىچمەك ئەندىزىسى ۋە يەككە ئوزۇقلۇق ماددىلارنىڭ ئۇيقۇ نەتىجىسى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىگە ئائىت ئىسپاتلار تەكشۈرۈلگەن. بايقاشلار ئۇيقۇ بىلەن يېمەك-ئىچمەك ئوتتۇرىسىدا مۇناسىۋەت بارلىقىنى كۆرسەتكەن بولسىمۇ، ئەمما سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋىتىنى بېكىتىش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ تەتقىقاتقا ئېھتىياج بارلىقى ئەسكەرتىلگەن.
قىسقىسى، نۆۋەتتىكى ئىسپاتلار پىستىنىڭ ئۇيقۇغا ياردەم بېرىدىغان بىر خىل يېمەكلىك ئىكەنلىكى ھەققىدە قايىل قىلارلىق ئاساسلارنى ئوتتۇرىغا قويماقتا.
شۇنداقتىمۇ، پىستىنى ئۇيقۇسىزلىقنى داۋالاش دورىسى سۈپىتىدە تەۋسىيە قىلىش تېخى بالدۇر، چۈنكى نۇرغۇن ئامىللار ئۇيقۇ سۈپىتىگە ۋە ئۇيقۇسىزلىققا تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن.
رۇتېنشتېين «ئۇيقۇ قىيىنچىلىقىنىڭ ئوخشىمىغان تۈپ سەۋەبلىرى بولۇشى مۇمكىن،» دەپ كۆرسەتتى. «ئەگەر بۇ ئوزۇقلۇق ماددىلارنى يېتەرلىك قوبۇل قىلماسلىق بىر سەۋەب بولسا، پىستە ياردەم بېرىشى مۇمكىن، ئەمما ئۇ باشقا ئوزۇقلۇق كەمچىل بولۇش ياكى باشقا سەۋەبلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئۇيقۇ مەسىلىلىرىنى ھەل قىلالماسلىقى مۇمكىن.»
مەزكۇر باھالاش ماقالىسىدە تىلغا ئېلىنغان نۇرغۇن قوللىغۇچى ئىسپاتلار پۈتۈن پىستە ئىشلىتىلگەن سىناقلاردىن ئەمەس، بەلكى يەككە ئوزۇقلۇق ماددىلار، باشقا يېمەكلىكلەر، تەجرىبىخانا سىناقلىرى ياكى بىئولوگىيەلىك مېخانىزملار ئۈستىدىكى تەتقىقاتلاردىن كەلگەن.
تەتقىقاتچىلار يەنە پىستە تەركىبىدىكى مېلاتونىن مىقدارىدا كۆرۈنەرلىك پەرق بارلىقىنى مەلۇم قىلغان بولۇپ، بۇ ئادەتتىكى بىر قېتىملىق ئىستېمال مىقدارىدىكى ئېنىق ساننى بېكىتىشنى قىيىنلاشتۇرۇۋەتكەن.
ئۇنىڭدىن باشقا، مەزكۇر باھالاش ماقالىسى ئامېرىكا پىستە يېتىشتۈرگۈچىلىرى جەمئىيىتى تەرىپىدىن قوللانغان، شۇنداقلا ئالاقىدار ئاپتور سېنت-ئونجې ئۇلارنىڭ مەسلىھەتچىلەر ھەيئىتىدە ۋەزىپە ئۆتەيدۇ. تېخىمۇ ئەتراپلىق نەتىجىلەرگە ئېرىشىش ئۈچۈن، ئىمكانقەدەر كەسىپ مەبلىغى ئارىلاشمىغان تېخىمۇ چوڭ تىپتىكى تەتقىقاتلار ۋە كلىنىكىلىق سىناقلارغا ئېھتىياج بار.
دەرۋەقە، ئاپتورلار پىستە يېيىشنىڭ ئۇيقۇ سۈپىتى، ئۇيقۇ داۋاملىشىش ۋاقتى ۋە مېلاتونىن مىقدارى قاتارلىق ئۇيقۇ نەتىجىلىرىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان-كۆرسەتمەيدىغانلىقىنى تەكشۈرىدىغان تاسادىپىي كونترول قىلىنغان سىناقلارنى ئېلىپ بېرىشقا چاقىردى.
سېنت-ئونجې خېلسلاينغا: «بۇ بىر باھالاش ماقالىسى بولۇپ، بىز پىستىنىڭ مۇكەممەل ئوزۇقلۇق ئارخىپىنىڭ ئۇنى ساغلام ئۇيقۇنى قوللاشقا ماس كېلىدىغانلىقىنى ئەسكەرتتۇق، ئەمما بۇنى باھالاش ئۈچۈن تەتقىقات زۆرۈر،» دېدى.
«بۇ كېيىنكى قەدەم، بىز ھازىر بۇنىڭ ئۈستىدە ئاكتىپ ئىشلەۋاتىمىز. بىز يەنە قانداق مىقداردا ۋە قانچىلىك چاستوتىدا ئىستېمال قىلىشنىڭ ئەڭ ياخشى بولىدىغانلىقىنى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىشىمىز كېرەك.»
قانداقلا بولمىسۇن، بىر چاڭگال پىستە يەنىلا تەڭپۇڭ يېمەك-ئىچمەكنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە ساغلام تاللاش دەپ قارىلىدۇ.
«تەخمىنەن بىر ئۇنسىيە ئەتراپىدىكى بىر سىقىم پوستى سويۇلغان پىستە مۇۋاپىق مىقدار ھېسابلىنىدۇ» دېدى رۇتېنستىين. «ئۇلارنى كۈندۈزدە ياكى قورسىقىڭىز ئاچقاندا چۈشتىن كېيىنلىك ياكى كەچلىك يېنىك يېمەكلىك سۈپىتىدە ئىستېمال قىلسىڭىز بولىدۇ».
ئەگەر ترىپتوفانغا ئوخشاش ئوزۇقلۇق ماددىلار ئۇيقۇنى ياخشىلاشقا ياردەم بەرسە، باشقا ياڭاق تۈرلىرىنىڭمۇ شۇنىڭغا ئوخشاش ئۈنۈم بېرىشى مۇمكىن.
«بادام ۋە ياڭاققا ئوخشاش باشقا ياڭاق تۈرلىرىمۇ ئوخشاش پايدىلارنى ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن، چۈنكى ئۇلارنىڭ تەركىبىدىمۇ ئۇيقۇنى تەڭشەشكە قاتنىشىدىغان ئوزۇقلۇق ماددىلار بار» دېدى رۇتېنستىين.
«دەسلەپكى تەتقىقاتلار ئۈمىدۋار بولسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ قانچىلىك ياردىمى بولىدىغانلىقىنى ئېيتىش تېخى بۇرۇن».
كۈركە توخۇ گۆشىگە ئوخشاش باشقا يېمەكلىكلەرنىڭ تەركىبىدىمۇ ترىپتوفان بار.
«ياڭاق تۈرلىرىگە سەزگۈرلۈكى بارلار ئۈچۈن، تۇفۇ، پۇرچاق، سۇلۇ، تۇخۇم، سۈت مەھسۇلاتلىرى ۋە بېلىق قاتارلىق يېمەكلىكلەر ترىپتوفان بىلەن تەمىنلىيەلەيدۇ، بەدەن بۇ ماددىدىن پايدىلىنىپ سېروتونىن ۋە مېلاتونىن ئىشلەپچىقىرىدۇ» دېدى رۇتېنستىين. «مەقسەت بىرلا خىل يېمەكلىككە تايىنىپ ئۇيقۇنى ياخشىلاش ئەمەس، بەلكى ئوزۇقلۇق ئېھتىياجىنى قاندۇرۇشتۇر».
ئۇيقۇ ساغلاملىقى كۆپ خىل ئامىللارغا باغلىق. شۇڭلاشقا رۇتېنستىين نېمە يېيىش ۋە قاچان يېيىشتىن تارتىپ ئوزۇقلۇق كەمچىللىكىنى ھەل قىلىشقىچە بولغان جەرياندا، ئۇيقۇنى ياخشىلاش ئۈچۈن شەخسىي ئەھۋالغا قاراپ تەدبىر قوللىنىشنى تەۋسىيە قىلىدۇ.
«مەن يەنە قان شېكىرىنى باشقۇرۇشنى قوللاش ئۈچۈن، بولۇپمۇ قەنت سىيىش كېسىلى بارلارغا پۈتۈن بىر كۈنلۈك تەرتىپلىك ۋە تەڭپۇڭ تاماقلىنىشنى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئۇخلاشتىن بۇرۇن كۆپ تاماق يېيىشتىن ساقلىنىشنى تەۋسىيە قىلىمەن» دېدى رۇتېنستىين. «كۈننىڭ كېيىنكى قىسمىدا كوفېئىن ئىستېمال قىلىش ۋە كەچتە ئىسپىرتلىق ئىچىملىك ئىچىشمۇ ئۇيقۇنى بۇزىدىغان ئامىللار سۈپىتىدە قارىلىشى كېرەك».
مەنبە: Healthline | Mon, 19 Oct 2026 15:31