باش مۇھەررىرنىڭ مەكتۇپى: ئەمچەك راكى بىمارلىرى داۋالاش ئاخىرلاشقاندا نېمىگە ئېھتىياجلىق بولىدۇ؟

مەنبە: خېلتلايىن (Healthline)
سۈت بېزى راكىغا بولغان تونۇش ئىلگىرىكى ھەر قانداق ۋاقىتتىكىدىن يۇقىرى كۆتۈرۈلدى. ھەر يىلى ئۆكتەبىر ئېيىدا پۈتكۈل دۇنيا ھالرەڭگە بۈركىنىدۇ. بالدۇر دىياگنوز قويۇش ھاياتنى ساقلاپ قالىدۇ ۋە خەتەرلىك ئامىللارنى بىلىش خەتەرنى ئازايتىدۇ، دېگەن مۇھىم ئۇچۇرلار كىشىلەرنىڭ دىققىتىدىن ساقىت بولۇپ قالمايدۇ.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ (WHO) دۇنيا سەھىيە نازارەت ئورنىنىڭ 2024-يىللىق سانلىق مەلۇماتلىرىغا ئاساسلانغاندا، سۈت بېزى راكى كۆپىنچە دۆلەتلەردە ئاياللارنىڭ راك سەۋەبىدىن ئۆلۈشىدىكى ئاساسلىق سەۋەب بولۇپ قالماقتا. پۈتكۈل دۇنيا مىقياسىدا ھەر يىلى تەخمىنەن 694 مىڭ كىشى ئۆلىدۇ، تەخمىنەن 8 مىليون 200 مىڭ ئايال سۈت بېزى راكى دىياگنوزى بىلەن ياشىماقتا.
ئەمما ئۆكتەبىر ئېيى ئاخىرلىشىپ، مەيدانلارنى قاپلىغان تەشۋىقاتلار ئاياغلاشقاندا، بۇ تونۇش سۈت بېزى راكىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغانلار ئۈچۈن ئەمەلىيەتتە نېمىلەرنى ئۆزگەرتتى؟
مادىتسىنا دوكتورى مارىسا ۋېيس ئۈچۈن ئېيتقاندا، جاۋاب شۇكى، يەنىلا قىلىشقا تېگىشلىك نۇرغۇن ئىشلار بار. ئۇ بۇنداق قاراشتا بولۇشتا ئۆزگىچە ئورۇنغا ئىگە.
دوكتور ۋېيس 30 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتىن بېرى سۈت بېزى راكى بىمارلىرىنى داۋالاپ كەلگەن. ئۇ 2000-يىلى سۈت بېزى ساغلاملىقى ۋە سۈت بېزى راكى ھەققىدە پۈتكۈل دۇنيادىكى مىليونلىغان كىشىلەرنى مۇتەخەسسىسلەر تەكشۈرۈپ بېكىتكەن تېببىي ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلى ئۇچۇرلىرى بىلەن تەمىنلەيدىغان پايدا ئالمايدىغان تەشكىلات Breastcancer.org نى قۇرغان.
بۇنىڭدىن 16 يىل ئىلگىرى، ئۇنىڭغا 1-باسقۇچلۇق سۈت بېزى راكى دەپ دىياگنوز قويۇلغان. ئۇ ئۆزىنىڭ سۆزى بىلەن ئېيتقاندا، شۇ دەقىقىدە دوكتورنىڭ ئۈستىلىنىڭ ئىككى تەرىپىدىكى كەچۈرمىشلىرى بىلەن «قوش پۇقرالىق» سالاھىيىتىگە ئېرىشكەن.
مەن خېلتلايىن (Healthline) نىڭ سۈت بېزى راكىغا تونۇش قوزغاش ئېيىدىكى خەۋەرلىرىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە دوكتور ۋېيس بىلەن بىرگە ئولتۇرۇپ پاراڭلىشىش پۇرسىتىگە ئېرىشتىم. بىز تونۇشنىڭ دۇنيادىكى مىليونلىغان كىشىلەرنىڭ داۋالىنىشىنى قانداق ياخشىلىغانلىقى، ئەمما نېمە ئۈچۈن يەنىلا ھالقىلىق بوشلۇقلارنىڭ بارلىقى ھەمدە ئىشەنچلىك ئۇچۇر ۋە جەمئىيەتكە ئېرىشىشنىڭ بۇ بوشلۇقلارنى تولدۇرۇشقا قانداق ياردەم بېرەلەيدىغانلىقى ھەققىدە سۆزلەشتۇق.
ئۇ «تونۇشنىڭ يۇقىرى بولغانلىقى ياخشى، ئەمما بىلىم يەنىلا تۆۋەن» دېدى. ئۇ ئەڭ كۆپ كۆرىدىغان خاتا چۈشەنچە بولسا سۈت بېزى راكى پەقەت باشقا ئائىلىلەردە يۈز بېرىدىغان ئىش، دەپ قاراشتىن ئىبارەت.
دوكتور ۋېيس چۈشەندۈرۈپ مۇنداق دېدى: «نۇرغۇن كىشىلەر ئۆز ئائىلىسىدە بۇنداق كېسەللىك تارىخى بولمىغانلىقى ئۈچۈنلا ئۆزىنى خەتەردىن خالىي دەپ ئويلايدۇ». ئەمەلىيەتتە، سۈت بېزى راكىغا گىرىپتار بولغانلارنىڭ %85 تىن %90 گىچە بولغانلىرىنىڭ مەلۇم بولغان ئائىلە كېسەللىك تارىخى يوق ياكى ئائىلىسىدە بۇنداق گېن بايقالمىغان. شۇڭا ئۇ «بىزنىڭ ھەممىمىز خەتەر ئىچىدە» دەپ ئاگاھلاندۇردى.
كۆپىنچە كىشىلەر ئۈچۈن دىياگنوز كۈتۈلمىگەن زەربە بولۇپ كېلىدۇ. دوكتور ۋېيس «ئۇلار پۈتۈنلەي ھەيران قالىدۇ، بۇنىڭدىن ئېغىر زەربە يەيدۇ. ئۇلارنىڭ تۇرمۇشى ئاستىن-ئۈستۈن بولۇپ كېتىدۇ ۋە ئۆزى بىلىشكە تېگىشلىك نەرسىلەرنى تېپىش ئۈچۈن تىرىشىدۇ» دەپ كۆرسەتتى.
دىياگنوز كەلتۈرۈپ چىقارغان شۇ كېيىنكى زەربە دەل Breastcancer.org نىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىدىكى يادرو سەۋەبتۇر. چۈنكى ھاياتى خەتەر ئاستىدا قالغان كىشىنىڭ ئۆزىنىڭ داۋالىنىشىغا يېتەكچىلىك قىلىشى ۋە ئېھتىياجىنى تەلەپ قىلىشى بارغانچە زۆرۈر بولۇۋاتقان بولغاچقا، توغرا ۋە كىشىلەرگە كۈچ بېرىدىغان ئۇچۇرلارغا ئېرىشىش بۇ جەرياندا ئىنتايىن مۇھىم. دوكتور ۋېيس «قارارلار بىمارنىڭ سىرتىدا ياكى بىمار ئۈچۈنلا يالغۇز چىقىرىلمايدۇ. قارار چىقىرىش ئورتاق بولۇشى كېرەك» دېدى.
دوكتور ۋېيس دوختۇرخانىدا كۆرۈنۈشنىڭ قىيىنلىقى ۋە كلىنىكا دوختۇرلىرىنىڭ خىزمەت بېسىمىنىڭ يۇقىرىلىقى سەۋەبىدىن، بىمارلارنىڭ تېخىمۇ كۆپ ئىشلارنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىشىغا توغرا كېلىدىغانلىقىنى ئېيتتى.
ئەمەلىيەتتە، دوكتور ۋېيسنىڭ ئېيتىشىچە، بۇ ئاتا-ئانا تەرەپنىڭ ئائىلە كېسەللىك تارىخىنى يېزىپ تەييارلىق قىلىش ۋە داۋالاش ئەترىتىڭىزنىڭ سىزنىڭ كىملىكىڭىزنى بىلىشىگە كاپالەتلىك قىلىش دېگەنلىكتۇر. «سىز ئۈچۈن نېمە مۇھىم؟ تۇرمۇشىڭىزدا كىملەر بار؟ تېخىمۇ كۆپ پەرزەنتلىك بولۇشنى خالامسىز؟ تەتىلگە چىقىشنى پىلانلاۋاتامسىز؟ بۇ قارارلارنىڭ ھەممىسى سىز ئېرىشىدىغان داۋالاشقا تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن».
دوكتور ۋايسنىڭ قارىشىچە، ئەڭ چوڭ بوشلۇق داۋالاش ئاخىرلاشقاندىن كېيىن كۆرۈلىدۇ. ئۇ ئۆزىنىڭ شەخسىي تەجرىبىسىگە ئاساسەن مۇنداق دېدى: «مەن ئېرىشكىلى بولىدىغان ئەڭ ياخشى كۈتۈنۈشكە ئېرىشتىم، شۇنداقتىمۇ يەنىلا بوشلۇقلار بار ئىدى. سىز نۇرغۇن سوئاللار ۋە قورقۇنچلار بىلەن يالغۇز قالغانلىقىڭىزنى ھېس قىلىسىز».
دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاشقا ناھايىتى زور زېھىن ۋە دىققەت مەركەزلەشتۈرۈلىدۇ، دېدى ئۇ. ئاندىن ھەممە نەرسە توختايدۇ. «تۇرمۇشىڭىز نورمال ھالەتكە قايتىشى كېرەك بولغاندا، ئۇ ھەرگىز ئەسلىگە كەلمەيدۇ. سىز يېڭى بىر نورمال تۇرمۇش تېپىشىڭىز كېرەك. ئۇ جىمجىت باسقۇچ ھەقىقەتەن يالغۇزلۇق ۋە قىيىنچىلىق ئىچىدە ئۆتۈشى مۇمكىن».
دوكتور ۋايس ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئۇ جىمجىتلىقنى تولدۇرىدىغان سوئاللار ھەم ئەمەلىي، ھەم ھېسسىياتقا تولغان بولىدۇ: «داۋالاشنىڭ ئۈنۈم بېرىۋاتقانلىقىنى قانداق بىلىمەن؟ قالدۇق ئەكىس تەسىرلەر بىلەن يېڭى پەيدا بولغانلىرىنى قانداق پەرقلەندۈرىمەن؟ خىزمەتكە قانداق قايتىمەن، كىمگە ئېيتىمەن؟ بالىلىرىم بىلەن قانداق سۆزلىشىمەن؟ تۈنۈگۈن كەچتە تېلېۋىزوردا ئاڭلىغان ئۇ يېڭى داۋالاش ئۇسۇلىچۇ؟»
داۋالاشتىن كېيىنكى بۇ مەزگىل يەنە كىشىلەرنىڭ بىر ئاز توختاپ، ئەھۋالغا باھا بېرىپ، «ئەمدى نېمە قىلىمەن؟» دەپ سوئال قويۇشقا باشلىغان تۇنجى پۇرسىتى بولۇشى مۇمكىن.
«سىز بەلكىم مۇنداق ئويلىشىڭىز مۇمكىن: ماڭا نېمە بولدى؟ كەلگۈسىدە مەن كىم بولۇشنى خالايمەن؟ مەن قانداق قىلغاندا ئۆز-ئۆزۈمگە تايىنىش ئىقتىدارىمنى ساقلاپ قالغان ھالدا، ئاجايىپ ئىشلارغا تولغان ئۇزۇن بىر ئۆمۈر سۈرەلەيمەن؟»
بىر قىسىم بىمارلارنىڭ داۋالاشتىن كېيىنكى قىلمىشلىرى دوكتورلارغا ھەرگىزمۇ يېتىپ بارمايدۇ. دوكتور ۋايس دوختۇرخانىنىڭ سىرتىدا كۆپىيىۋاتقان شەخسىي كۈتۈنۈش ئۇسۇللىرىنى كۆرسىتىپ ئۆتتى: مەسىلەن GLP-1 لار، پېپتىدلار، ھورمونلۇق داۋالاشلار، تولۇقلىما ئوزۇقلۇقلار، تىببىي كەندىر قاتارلىقلار شۇلارنىڭ جۈملىسىدىندۇر. «بىرەستكانسېر.ئورگ» (Breastcancer.org) نىڭ يىللىق «پۇلس» (Pulse) تەكشۈرۈشى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، كىشىلەر بۇلارنىڭ ھەممىسىگە ۋە ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ نەرسىلەرگە قىزىقىدىغانلىقىنى مەلۇم قىلغان. ئۇلار دوختۇرلىرى بىلەن پاراڭلىشىپ كەمسىتىلىشتىن ئەنسىرىگەچكە، بۇلارنى دوختۇردىن سورىغاندىن كۆرە تور ئارقىلىق ئۆگىنىشنى ئەۋزەل كۆرىدۇ.
«ئۇلار دوختۇرلىرىنىڭ بۇ ئىشلار توغرىسىدا كۆپ نەرسە بىلىدىغانلىقىغا ھەقىقىي ئىشەنمەيدۇ،» دېدى ئۇ، «ھەمدە ئۆزىنىڭ ئەيىبلىنىۋاتقاندەك ھېس قىلىپ قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان سۆھبەتنى خالىمايدۇ. بەزى بىمارلار داۋالاش خاتىرىسىگە نېمىلەرنىڭ كىرىپ قالىدىغانلىقىدىن ۋە كېيىن ھەممەيلەننىڭ بۇنى بىلىپ كېتىشىدىن ئەنسىرەيدۇ».
دوكتور ۋايسنىڭ ئېيتىشىچە، خەتەر ھەقىقىي مەۋجۇت، چۈنكى بۇ تاللاشلارنىڭ بەزىلىرى راك دورىلىرى بىلەن ئۆزئارا تەسىرلىشىپ، پايدىسىز ياكى كۈتۈلمىگەن ئەكىس تەسىرلەرنى پەيدا قىلىشى مۇمكىن. «شۇڭلاشقا كىشىلەر شەخسىي، مەخپىي ۋە مۇھىم سوئاللىرى بىلەن بىرەستكانسېر.ئورگ غا يۈزلىنىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە 'دوختۇرۇم بىلەن نېمىلەرنى ئورتاقلىشىشىم كېرەك، كىملەر بۇنى بىلىشى زۆرۈر؟' دېگەن سوئاللارمۇ بار».
تورداشلار جەمئىيىتى بۇ بوشلۇقنىڭ بىر قىسمىنى تولدۇرىدۇ. «بىرەستكانسېر.ئورگ ئەزالىرى تېلېفوننى ئەمدىلا تاپشۇرۇۋالغان ياكى داۋالاشنى باشلاش ئالدىدا تۇرغان، ئەمما نېمىلەرنى كۈتۈشنى بىلمەيدىغان كىشىلەر بىلەن تىببىي ئۇچۇرلار، تەكلىپلەر ۋە ئەمەلىي مەسلىھەتلەرنى ئورتاقلىشىدۇ،» دېدى دوكتور ۋايس. ئۇ بۇ خىل قوللاش سىستېمىسىغا ناھايىتى يۇقىرى باھا بەرگەن بولسىمۇ، ئەمما بىر ئاگاھلاندۇرۇشنى قوشۇپ قويدى:
ئوخشاش بىر جەمئىيەت بەزىدە كىشىلەرنىڭ شەخسىيىتىگە دەخلى قىلىشىمۇ مۇمكىن. دوكتور ۋايس ئۆزىنىڭ بىر زىياپەتتە قولىدا ئىچىملىك تۇتۇپ تۇرغاندا، كىمدۇر بىرەيلەننىڭ ئۇنىڭدىن قايسى خىل راكقا گىرىپتار بولغانلىقىنى، نېمىلەرنى قىلغانلىقىنى ۋە راكنىڭ قايتا قوزغالغان-قوزغالمىغانلىقىنى سورىغانلىقىنى بايان قىلدى. ئۇنىڭ بىمارلارغا بەرگەن ۋە ئۆزىمۇ ئەمەل قىلغان مەسلىھەتى شۇ: «قولىڭىزنى كۆتۈرۈڭ ۋە مۇنداق دەڭ: 'كۆڭۈل بۆلگىنىڭىزگە كۆپ رەھمەت، ئەمما مەن ھازىر باشقا بىر ھېكايىنى ئاڭلىيالايدىغان ھالەتتە ئەمەسمەن'».
دوكتۇر ۋايس سۈنئىي ئىدراك ۋە ئۇنىڭ داۋالاش ھەمدە كۈتۈنۈشكە كۆرسىتىدىغان تەسىرى مەسىلىسىدە ئېھتىياتچانلىق بىلەن ئۈمىدۋار بولماقتا. ئۇ داۋالاش جەھەتتە، رادىئولوگلارنىڭ ئەمچەك رېنتىگېن فىلىملىرىنى تېخىمۇ ئەتراپلىق ئوقۇشىغا ۋە كەلگۈسىدىكى خەتەرنى باھالىشىغا ياردەم بېرىدىغان قوراللارنىڭ ئەمچەك راكىغا قارشى كۈرەشتە زور بۇرۇلۇش پەيدا قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتتى.
برېست كانسېر تورى (Breastcancer.org) مۇ نەقىللەرنى تېپىش ۋە پاتولوگىيەلىك دوكلاتلارنى تەھلىل قىلىش قاتارلىق ۋەزىپىلەر ئۈچۈن سۈنئىي ئىدراكتىن پايدىلىنىدۇ. ئەمما نۇرغۇن كىشىلەرگە ئوخشاش، ئۇمۇ خاتا ئۇچۇرلاردىن ئەنسىرەيدۇ. «سىز قورقۇنچ ئىچىدە قالغىنىڭىزدا، تەسەللى ئىزدەيسىز، ئەمما سىز خاتا ئۇچۇرلار ئارقىلىق تەسەللى تېپىشنى خالىمايسىز. ساغلاملىق ئۇچۇرلىرىغا كەلگەندە، ھەر بىر سۆز ئىنتايىن مۇھىم.»
ئۇنىڭ ئەڭ ئاخىرقى تەكلىپى دوختۇر بىلەن كۆرۈشۈش جەريانى ھەققىدە بولۇپ، ئۇ ئۆزىنىڭمۇ بۇ مەسىلىدە قىينىلىپ قالغانلىقىنى ئېيتتى. «ئۇلار مۇرەككەپ تېببىي تىلدا تېز سۆزلەشكە باشلىغاندا، سىز ناھايىتى تېزلا گاڭگىراپ قېلىشىڭىز مۇمكىن. بۇ يەردىكى خەتەر شۇكى، سىز چۈشەنگەندەك قىياپەتكە كىرىۋالىسىز. بۇ ھەرگىز يۈز بەرمەسلىكى كېرەك.»
«ئالدىن تەتقىق قىلىڭ. سوئاللارنى يېزىۋېلىڭ. ئىشەنچلىك بىر كىشىنى ئىككىنچى جۈپ قۇلاق سۈپىتىدە بىللە ئېلىپ كېلىڭ. بىۋاسىتە سوئال سوراڭ. ئەگەر سوئالىڭىز غەلىتە ياكى ئەخمىقانە تۇيۇلسا ئەنسىرىمەڭ. ئۆز ساغلاملىقىڭىزغا مۇناسىۋەتلىك ئىشلاردا، ھەر قانداق سوئال ئەقىللىق سوئال ھېسابلىنىدۇ.» پەقەت سوئاللارنىڭ شۇ يەردىن باشلاپ كۆپىيىپ كېتىشىگە تەييارلىق قىلىڭ. «بىر يۈرۈش سوئاللارغا جاۋاب تاپقان ھامان، بۇ يەنە يېڭى سوئاللارنى تۇغدۇرىدۇ. شۇڭا ھەممىسىنى خاتىرىلەپ مېڭىڭ.»
روبىن خوف ھېلسلاين (Healthline) نىڭ باش مۇھەررىرى بولۇپ، ئۇ بۇ دائىملىق «مۇھەررىردىن خەت» سەھىپىسىدىن باشقا، يەنە ھەر ئىككى ھەپتىدە بىر شەنبە كۈنى تارقىتىلىدىغان ھېلسلاين كۈندىلىك (Healthline Daily) ئاخبارات جەدۋىلىدە كۆرۈنىدۇ. ئۇ پات يېقىندا، كۈز پەسلىنىڭ ئاخىرىدا ئوقۇرمەنلەرنىڭ ئېلېكترونلۇق خەت ساندۇقىغا يېتىپ بارىدىغان مەخسۇس «مۇھەررىردىن خەت» ئاخبارات جەدۋىلىنى يولغا قويىدۇ.
مەنبە: Healthline | Fri, 16 Oct 2026 15:21