ئالىملارنىڭ بايقىشىچە، كۈنىگە پەقەت 3000 قەدەم مېڭىش ئالزىمېر كېسىلىنى ئاستىلىتىشقا ياردەم بېرىشى مۇمكىن.

يېڭى بىر تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ھەتتا تۆۋەن سەۋىيەدىكى جىسمانىي ھەرىكەتلەرمۇ مېڭىنى ئالزىمېر كېسىلىدىن ساقلىيالىشى مۇمكىن، ئەمما بۇ ئالىملار مۆلچەرلىگەن ئۇسۇلدا ئەمەس.
تەتقىقاتچىلار قەدەم سانىغۇچ ئىشلىتىش ئارقىلىق، مېڭىسىدە ئالزىمېر كېسىلىنىڭ دەسلەپكى ئالامەتلىرى بولغان 300 گە يېقىن ياشانغاننى توققۇز يىلدىن 11 يىلغىچە كۆزەتكەن. تەتقىقاتچىلار جىسمانىي ھەرىكەتنىڭ نۆۋەتتىكى كۆپىنچە ئالزىمېر كېسىلىنى داۋالاش ئۇسۇللىرى نىشان قىلىۋاتقان زەھەرلىك ئامىلوئىد پىلاكلىرىنى ئازايتمىغانلىقىنى بايقاپ چىققان.
ئەكسىچە، مېڭىسىدە بۇ پىلاكلار بار بولغان كىشىلەردە، جىسمانىي ھەرىكەت مېڭىنىڭ مەلۇم رايونلىرىدىكى خاتا قاتلانغان تاۋ ئاقسىللىرىنىڭ يىغىلىپ قېلىشىنى ئازايتقان. بۇ ئاقسىللار ئالزىمېر كېسىلىنىڭ كېيىنكى باسقۇچلىرىدا كۆرۈلىدىغان بولۇپ، تونۇش ۋە ئىقتىدار جەھەتتىكى چېكىنىش بىلەن تېخىمۇ زىچ مۇناسىۋەتلىك. جىسمانىي ھەرىكەتكە ئاكتىپ قاتناشقۇچىلاردا ئەقلىي ئاجىزلىقنىڭ بۇ ئالامەتلىرى تەخمىنەن يېرىم ھەسسە ئازايغان.
پايدىلىق ئۈنۈم كۈنىگە ئاران 3000 قەدەم باسقاندىمۇ كۆرۈلگەن بولۇپ، بۇ تەخمىنەن ئوتتۇراھال سۈرئەتتە يېرىم سائەت پىيادە مېڭىشقا باراۋەر كېلىدۇ. ئەڭ مۇۋاپىق دائىرە كۈنىگە 5000 دىن 7500 قەدەمگىچە بولۇپ، بۇنىڭدىن ئېشىپ كەتكەندە ئۈنۈم تۇراقلاشقان. تېخىمۇ كۆپ قەدەم بېسىش چوقۇم تېخىمۇ چوڭ قوغداش كۆرسىتىدۇ دېگەنلىك ئەمەس، بۇ دائىم تىلغا ئېلىنىدىغان 10000 قەدەمنىڭ ئورنىغا، ياشانغان ۋە ئولتۇرۇپ ئىشلەيدىغان كىشىلەر ئۈچۈن تېخىمۇ رېئال نىشاننىڭ بارلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
ئەمما بۇ تەتقىقاتنىڭمۇ بەزى چەكلىمىلىرى بار. بۇ تەتقىقات ئامېرىكادىكى كۆپىنچىسى ئاق تەنلىك ۋە يۇقىرى مەلۇماتلىق كىشىلەردىن تەركىب تاپقان بىر قەدەر كىچىك گۇرۇپپا ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان بولۇپ، باشقا تۇرمۇش ئادىتى ياكى سالامەتلىك ئامىللىرىنى ئويلىشىپ كەتمىگەن. ئۇنىڭدىن باشقا، پىيادە مېڭىشنىڭ تېخىمۇ باشقا قوغداش مېخانىزمى بولۇشى مۇمكىن. ئەمما بۇ تەتقىقات جىسمانىي جەھەتتىن ئاكتىپ بولۇشنىڭ ئەقلىي ئاجىزلىق خەۋپىنى تۆۋەنلىتىدىغانلىقى ھەققىدىكى باشقا تەتقىقاتلارنى قوللايدۇ.
ئەنگلىيەدە 50 ياشتىن ئاشقان 1139 كىشى ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان بىر تەتقىقاتتا بايقىلىشىچە، سەككىز يىلدىن 10 يىلغىچە كۆزىتىلگەن ئوتتۇراھال ۋە يۇقىرى سىجىللىقتىكى ھەرىكەت بىلەن شۇغۇللىنىدىغانلارنىڭ ئەقلىي ئاجىزلىق خەۋپى %34 تىن %50 گىچە ئازايغان. ئەقلىي ئاجىزلىق كېسىلىگە گىرىپتار بولغانلار ئارىسىدا، ئاكتىپ بولۇش ئۇلارنىڭ ئەسلىمىسىنىڭ چېكىنىشىنى ئاستىلاتقان، بولۇپمۇ ياشانغان ئاياللاردا بۇ ئۈنۈم تېخىمۇ كۆرۈنەرلىك بولغان.
2022-يىلى ئەنگلىيەدە ئېلىپ بېرىلغان تېخىمۇ كۆلەملىك بىر تەتقىقاتتا، بىلەك تېزلەتكۈچ ئۆلچىگۈچى ئىشلىتىش ئارقىلىق 78430 كىشى يەتتە يىل كۆزىتىلگەن. تەتقىقاتتا كۈنىگە ئاران 3800 قەدەم بېسىش بىلەن ئەقلىي ئاجىزلىق خەۋپىنىڭ %25 ئازايغانلىقى، 9800 قەدەم باسقاندا بۇ نىسبەتنىڭ %50 كە چىققانلىقى بايقالغان.
ھالبۇكى، كۆپ پىيادە ماڭىدىغانلارنىڭ يۈرەك ۋە قان تومۇر ساغلاملىقىمۇ تېخىمۇ ياخشى بولغان، يەنى خولېستېرىن تۆۋەن، ئۇيقۇ ۋە قان بېسىمى تېخىمۇ ياخشى، دىئابېت كېسىلى خەۋپىمۇ تۆۋەن بولغان. بۇ يۈرەك ۋە مېڭە قان تومۇر كېسەللىكلىرى خەۋپ ئامىللىرى ئەقلىي ئاجىزلىق خەۋپىنىمۇ ئاشۇرىدىغان بولغاچقا، بۇ ئەھۋال بىر قەدەر مۇرەككەپتۇر.
ساغلام ئادەتلەر ئادەتتە بىرگە كېلىدۇ. چېنىقىدىغان كىشىلەر تېخىمۇ ياخشى غىزالىنىشقا، تاماكا چەكمەسلىككە، يۈرەك ساغلاملىقىغا كۆڭۈل بۆلۈشكە ۋە ئىقتىسادىي بېسىمى ئاز بولۇشقا مايىل كېلىدۇ. بۇ قايسى ئامىلنىڭ ئەڭ چوڭ تەسىر كۆرسىتىۋاتقانلىقىنى بىلىشنى قىيىنلاشتۇرىدۇ. تەتقىقاتچىلار بۇ ئامىللارنى ئايرىپ كۆرسىتىشكە تىرىشقان بولسىمۇ، ئەمما بۇ ئادەتلەر بىر-بىرىگە زىچ باغلانغان بولغاچقا، پەقەت چېنىقىشنىڭلا بۇنىڭغا مەسئۇل ئىكەنلىكىنى جەزملەشتۈرۈش تەس.
شۇنداق بولسىمۇ، چېنىقىشنىڭ مېڭىنى قوللايدىغان كۆپ خىل ئۇسۇللىرى بارلىقى ھەققىدە كۈچلۈك ئاساسلار بار، مەسىلەن: يۈرەك ۋە قان تومۇر ساغلاملىقىنى ياخشىلاش، قان ئايلىنىشنى ئاشۇرۇش ۋە مېڭە ھۈجەيرىلىرى ئارىسىدىكى باغلىنىشنى ئىلگىرى سۈرىدىغان خىمىيەلىك ماددىلارنى كۈچەيتىش قاتارلىقلار.
مۇشۇنداق ماددىلارنىڭ بىرى ئىرىسىن (irisin) بولۇپ، ئۇ مۇسكۇللار تەرىپىدىن ئىشلەپچىقىرىلىدىغان، ياللۇغلىنىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئالزىمېر كېسەللىكىگە مۇناسىۋەتلىك بارلىق دېگۈدەك مېڭە نۇقسانلىرىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان بىر خىل ھورموندۇر. بۇ ماددا ۋە چېنىقىشقا مۇناسىۋەتلىك باشقا خىمىيەلىك ماددىلار (مەسىلەن BDNF غا ئوخشاش) بەدەن ھەرىكىتىنىڭ يۈرەك قان تومۇر سىستېمىسىدىن سىرت، مېڭە ساغلاملىقىغا قانداق قىلىپ بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدىغان مۇمكىن بولغان بىئولوگىيەلىك يوللار بىلەن تەمىنلەيدۇ.
ئەمما بۇ مۇناسىۋەت ئەكسىچە بولۇشىمۇ مۇمكىن. كىشىلەر ئالزىمېر كېسەللىكىنىڭ دەسلەپكى ئالامەتلىرى سەۋەبىدىن ھەرىكەتسىز بولۇپ قېلىشى مۇمكىن. مەسىلەن، ئاڭلاش توسالغۇسى بار كىشىلەر — ئاڭلاش توسالغۇسىنىڭ ئۆزىلا بىر خىل ئەقلىي ئاجىزلىق خەۋپىدۇر — ھەمىشە باشقا ئەقلىي ئاجىزلىق ئالامەتلىرى كۆرۈلۈشتىن بۇرۇنلا ئۆزلىرىنى ھەرىكەتتىن توختىتىپ قويىدىغان توسالغۇلارنى دوكلات قىلىدۇ.
ھەرىكەتنىڭ ئازىيىشى ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتىنىڭ تۆۋەنلىشىنى تېزلىتىدۇ. بۇ بىر خىل ناچار دەۋرىيلىكنى شەكىللەندۈرىدۇ. كېسەللىكنىڭ دەسلەپكى ئالامەتلىرى، مەسىلەن ئاڭلىماسلىق كىشىنىڭ ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىگە تەسىر كۆرسىتىپ، بەدەن ھەرىكىتىگە قاتنىشىش نىسبىتىنى تۆۋەنلىتىدۇ، بۇ بولسا ئۆز نۆۋىتىدە بىلىش قابىلىيىتىنىڭ چېكىنىشىنى ئېغىرلاشتۇرۇۋېتىدۇ.
تېز مېڭىش ئالاھىدە پايدىلىق بولۇشى مۇمكىن. يېنىك ۋە ئوتتۇراھال ئالزىمېر كېسىلىگە گىرىپتار بولغان 15 كىشى ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان بىر كىچىك تىپتىكى سىناقتا، نوردىكچە مېڭىش (Nordic walking — پۇت بىلەن بىللە كالتەك ئىشلىتىپ بەدەننىڭ يۇقىرى قىسمىنىمۇ ھەرىكەتلەندۈرىدىغان بىر خىل مېڭىش ئۇسۇلى) بىلەن شۇغۇللانغۇچىلارنىڭ مېڭە ئىقتىدارى 24 ھەپتە داۋامىدا ئەسلى ھالىتىنى ساقلاپ قالغان، ھەتتا بەزى ئىقتىدارلىرى ياخشىلانغان.
ئادەتتىكى كۈتۈنۈشكە ئېرىشكەن قالغان 15 كىشىدە بولسا چېكىنىش كۆرۈلگەن ياكى ھېچقانداق ياخشىلىنىش بولمىغان. گەرچە بۇ سىناق كىچىك بولسىمۇ، ئەمما ئالزىمېر كېسىلى دەپ دىياگنوز قويۇلغان كىشىلەرنىڭمۇ تېز مېڭىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بەدەن ھەرىكەتلىرىنى كۆپەيتىش ئارقىلىق پايدىغا ئېرىشەلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى.
سىرتقا چىقىش، بولۇپمۇ تەبىئەت قوينىدا بولۇش ئەقلىي ئاجىزلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا ئالاھىدە پايدىلىق بولۇشى مۇمكىن. چۈنكى بۇ كەيپىيات ۋە ئۇيقۇنى ياخشىلايدۇ ھەمدە يالغۇزلۇقنى ئازايتىدۇ، بۇلارنىڭ ھەممىسى ئەقلىي ئاجىزلىقنىڭ خەۋپلىك ئامىللىرىدۇر. سىرتتا ماڭغاندا بەدەن ھەرىكىتى، تەبىئىي نۇرغا ئۇچرىشىش ۋە ئىجتىمائىي ئالاقىنىڭ بىرلىشىشى بىر-بىرىنى تولۇقلايدىغان كۆپ خىل قوغداش ئۈنۈمىنى يارىتىشى مۇمكىن.
نۆۋەتتىكى خىرىس كىشىلەرنىڭ سىرتتىكى پائالىيەت توسالغۇلىرىنى يېڭىشىگە ياردەم بېرىشتۇر. بۇ توسالغۇلار بىخەتەرلىك ئەندىشىسى، يىقىلىپ كېتىشتىن قورقۇش ياكى سوغۇق ۋە يامغۇرلۇق ئايلاردا دىۋاندا ئولتۇرۇشنى ئەلا بىلىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولىدۇ. ئەمما دەلىل-ئىسپاتلار شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، ھەتتا بىر نەچچە مىنۇتلۇق مېڭىشمۇ ئۆزگىرىش پەيدا قىلالايدۇ. مارافونچە يۈگۈرۈش مەشىقى قىلماي، پەقەت يېرىم سائەت سەيلە قىلىشتەك كىچىك نىشانلارغا يېتىشمۇ بىلىش قابىلىيىتىنىڭ چېكىنىشىدىن زور دەرىجىدە قوغدىيالايدۇ.
ماتېرىياللارنى زى كونۋېرسېيشن (The Conversation) تەمىنلىگەن. ئەسلى ماقالىنى لافبورو ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ بىئولوگىيەلىك پىسخولوگىيە پىروفېسسورى ئىف خوگېرفورست يازغان. ئەسكەرتىش: مەزمۇن ئۇسلۇب ۋە ئۇزۇنلۇق جەھەتتىن تەھرىرلەنگەن بولۇشى مۇمكىن.
مەنبە: ScienceDaily Health | Mon, 19 Oct 2026 07:23