ئالىملار يەتتە كۈنلۈك روزا تۇتۇشنىڭ ئىنسان بەدىنىگە قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى ئاشكارىلىدى.

بىر نەچچە كۈن غىزالانماسلىق بەدەننى پەقەت ساقلانغان ياغلارنى كۆيدۈرۈشكە مەجبۇرلاپلا قالماي، بەلكى ئۇنىڭدىن كۆپ ئارتۇق تەسىرلەرنى كۆرسىتىدۇ. 2024-يىلى ئېلان قىلىنغان بىر تەتقىقاتتا بايقىلىشىچە، ئۇزۇن مۇددەتلىك روزا تۇتۇش كۆپلىگەن ئەزالاردا كەڭ دائىرىلىك ۋە ماسلاشقان بىئولوگىيەلىك ئۆزگىرىشلەرنى پەيدا قىلىدىغان بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ گەۋدىلىك تەسىرلەر پەقەت تەخمىنەن ئۈچ كۈن كالىيورى قوبۇل قىلمىغاندىن كېيىن ئاندىن كۆرۈلۈشكە باشلايدىكەن.
«نىيتشې مېتابولىزم» (Nature Metabolism) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان بۇ بايقاشلار، ئىنسان بەدىنىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئاچ يۈرۈش جەريانىدا قانداق ئىنكاس قايتۇرىدىغانلىقى ھەققىدە ئىنتايىن تەپسىلىي مەلۇماتلار بىلەن تەمىنلەيدۇ. تەتقىقاتچىلار ئورۇقلاشتىن ھالقىغان بىئولوگىيەلىك تەسىرلەرنىڭ دەلىللىرىنى تاپقان بولسىمۇ، ئەمما ساغلاملىق بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشى مۇمكىن بولغان نۇرغۇن ئۆزگىرىشلەر سىناققا قاتناشقۇچىلار تەخمىنەن ئۈچ كۈن غىزالانمىغاندىن كېيىن ئاندىن كۆرۈنەرلىك بولغان.
لوندون كۇۋىن مارىي ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئېنىق ساغلاملىق ئۇنىۋېرسىتېتى تەتقىقات ئىنستىتۇتى (PHURI) ۋە نورۋېگىيە تەنھەرىكەت ئىلمى مەكتىپىنىڭ ئالىملىرى بۇ تەتقىقاتنى ئېلىپ بارغان. تەتقىقاتچىلار روزا تۇتۇش بىلەن مۇناسىۋەتلىك مولېكۇلا ئۆزگىرىشلىرىنى بېكىتىش ئارقىلىق، كەلگۈسىدە روزا تۇتۇشنىڭ بەزى تەسىرلىرىگە ئوخشاش ئۈنۈم بېرىدىغان داۋالاش ئۇسۇللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ئاساس سالىدىغانلىقىنى ئۈمىد قىلماقتا.
بۇ روزا تۇتۇشنىڭ مەلۇم بىئولوگىيەلىك تەسىرلىرىدىن مەنپەئەتلىنىشى مۇمكىن بولغان، ئەمما بىخەتەر ھالدا ئۇزۇن مۇددەت ئاچ يۈرەلمەيدىغان ياكى كېتوگېنلىق يېمەك-ئىچمەككە ئوخشاش روزىغا تەقلىد قىلىنغان ئۇسۇللارغا ئەگىشەلمەيدىغان كىشىلەر ئۈچۈن ئالاھىدە مۇھىم بولۇشى مۇمكىن.
بەدەننىڭ روزا تۇتۇشقا ماسلىشىشى
ئىنسانلار يېمەك-ئىچمەك ئېنىق بولمىغان دەۋرلەردە ياشاش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان، ئۇزۇن مۇددەت غىزالانماسلىققا بەرداشلىق بېرىش ئىقتىدارىنى يېتىلدۈرگەن. بۈگۈنكى كۈندە مىليونلىغان كىشىلەر مەدەنىيەت، دىن، داۋالاش ياكى ئورۇقلاش مەقسىتىدە روزا تۇتماقتا.
روزا تۇتۇشنىڭ تېببىي ساھەدە ئۇزۇن تارىخى بار. ئۇ تۇتقاناق كېسىلى ۋە رېوماتىزم خاراكتېرلىك بوغۇم ياللۇغى قاتارلىق كېسەللىكلەرنى كونترول قىلىشقا ياردەم بېرىش ئۈچۈن تۈرلۈك شەكىللەردە قوللىنىلىپ كەلگەن.
روزا تۇتۇش جەريانىدىكى ئەڭ ئېنىق ئۆزگىرىشلەرنىڭ بىرى بەدەننىڭ ئېنېرگىيە بىلەن تەمىنلىنىشىگە چېتىلىدۇ. نورمال ئەھۋالدا، بەدەننىڭ تەييار ئېنېرگىيە مەنبەسىنىڭ كۆپىنچىسى يېمەكلىكتىن كەلگەن گلۇكوزىدىن كېلىدۇ. يېمەكلىكتىن كېلىدىغان بۇ ئېنېرگىيە توختىغاندا، بەدەن تەدرىجىي ھالدا ساقلانغان ياغلارنى تېخىمۇ كۆپ ئىشلىتىشكە باشلايدۇ.
ئالىملار بۇ ئاساسىي مېتابولىزم ئۆزگىرىشىنى ئاللىبۇرۇن چۈشەنگەن ئىدى. ئەمما، ئۇزۇن مۇددەتلىك روزا تۇتۇشنىڭ بەدەننىڭ باشقا قىسىملىرىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى، جۈملىدىن ئۇنىڭ پايدىلىق، زىيانلىق ياكى ھەر ئىككى خىل بىئولوگىيەلىك ئۆزگىرىشلەرنى پەيدا قىلىدىغان-قىلمايدىغانلىقى ئانچە ئېنىق ئەمەس ئىدى.
زامانىۋى پېروتىن ئانالىزى بۇ مەسىلىلەرنى تېخىمۇ تەپسىلىي تەكشۈرۈشنى مۇمكىن قىلدى. پېروتىنلار بەدەندە توقۇلمىلارنى بەرپا قىلىشتىن تارتىپ، خىمىيەلىك رېئاكسىيەلەرنى كونترول قىلىش ۋە ھۈجەيرىلەر ئارىسىدا سىگنال يوللاشقىچە بولغان ئىنتايىن كەڭ كۆلەملىك ۋەزىپىلەرنى ئۆتەيدۇ. شۇڭلاشقا، قاندىكى مىڭلىغان پېروتىنلارنى ئۆلچەش ئارقىلىق، ئوخشىمىغان ئەزالار ۋە بىئولوگىيەلىك سىستېمىلارنىڭ قانداق ئىنكاس قايتۇرۇۋاتقانلىقى ھەققىدە كەڭ دائىرىلىك مەلۇماتقا ئېرىشكىلى بولىدۇ.
يەتتە كۈنلۈك پەقەت سۇ ئىچىش روزىسىنى نازارەت
تەتقىقات ئۈچۈن، تەتقىقاتچىلار يەتتە كۈنلۈك پەقەت سۇ ئىچىدىغان روزىنى تاماملىغان 12 ساغلام پىدائىينى كۆزەتكەن.
سىناققا قاتناشقۇچىلار ھەر كۈنى يېقىندىن نازارەت قىلىنغان. ئالىملار ئۇلارنىڭ روزا تۇتۇشتىن بۇرۇنقى، روزا جەريانىدىكى ۋە قايتا غىزالىنىشقا باشلىغاندىن كېيىنكى قېنىدىكى تەخمىنەن 3000 خىل پېروتىننىڭ ئۆزگىرىشىنى ئۆلچەپ چىققان.
تەتقىقاتچىلار ئاندىن بۇ پروتېىن ئۆلچەملىرىنى چوڭ تىپتىكى نوپۇس تەتقىقاتلىرىدىن كەلگەن گېن ئۇچۇرلىرى بىلەن بىرلەشتۈردى. بۇ ئۇلارنىڭ ئاچ قېلىش جەريانىدا قايسى بىئولوگىيەلىك يوللارنىڭ ئۆزگىرىدىغانلىقىنى تەكشۈرۈشىگە ۋە بۇ ئۆزگىرىشلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان يوشۇرۇن ساغلاملىق نەتىجىلىرىنى ئالدىن مۆلچەرلىشىگە ئىمكانىيەت ياراتتى.
مۆلچەرلەنگەندەك، بەدەن ئوزۇقلۇقسىز قالغان ئالدىنقى ئىككى ياكى ئۈچ كۈن ئىچىدە ئاساسلىق ئېنېرگىيە مەنبەسى سۈپىتىدە گلۇكوزادىن ۋاز كېئۆزەك، زاپاس ساقلانغان مايلارنى ئىشلىتىشكە يۈزلەندى.
تەجرىبىگە قاتناشقۇچىلار ئاچ قېلىش جەريانىدا ئوتتۇرىچە 5.7 كىلوگىرام ئورۇقلىغان بولۇپ، بۇ ئورۇقلاش ھەم ماي ماسسىسى ھەم مۇسكۇل ماسسىسىنىڭ ئازىيىشىدىن كەلگەن. مۇسكۇل ماسسىسى بەدەن مېيى بولمىغان توقۇلمىلارنى، جۈملىدىن مۇسكۇل ۋە سۇ مىقدارى يۇقىرى بولغان باشقا توقۇلمىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
قاتناشقۇچىلار قايتا تاماق يېيىشكە باشلاپ ئۈچ كۈندىن كېيىن، ئۇلارنىڭ ئومۇمىي بەدەن ئېغىرلىقى باشلىنىشتىكىدىن تۆۋەن ھالەتتە ساقلانغان. شۇنداقتىمۇ، يوقالغان مۇسكۇل ماسسىسىنىڭ كۆپىنچىسى ئەسلىگە كەلگەن، ئەمما ماي ماسسىسىدىكى ئازىيىش يەنىلا داۋاملاشقان.
ئۈچىنچى كۈنى ئەتراپىدا زور بىر بۇرۇلۇش كۆرۈلدى
ئەڭ دىققەتنى تارتىدىغان بايقاش تەخمىنەن ئۈچ كۈن ئاچ قالغاندىن كېيىن نېمە ئىشلارنىڭ يۈز بەرگەنلىكى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولدى.
شۇ نۇقتىدا تەتقىقاتچىلار پۈتۈن بەدەندىكى پروتېىن سەۋىيەسىدە روشەن ئۆزگىرىشلەرنى بايقىمىغا باشلىدى. بۇ ئەندىزە كالىورىيەنى پۈتۈنلەي چەكلىمە قىلىشنىڭ پەقەت بەدەننىڭ ئېنېرگىيەگە ئېرىشىش ئۇسۇلىنى ئۆزگەرتىپلا قالماي، بەلكى ماس قەدەملىك پۈتۈن بەدەنلىك ئىنكاس پەيدا قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى.
ئۆلچەنگەن بارلىق پروتېىنلارنىڭ تەخمىنەن ئۈچتىن بىرى ئاچ قېلىش مەزگىلىدە كۆرۈنەرلىك ئۆزگەرگەن بولۇپ، بۇ تەسىرلەر بارلىق ئاساسلىق ئەزالار بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان.
بۇ ئۆزگىرىشلەرنىڭ كۆپىنچىسى قاتناشقۇچىلار ئارىسىدا ئىزچىل ھالەتتە كۆرۈلدى. تەتقىقاتچىلار يەنە پەقەت ئورۇقلاش بىلەنلا چۈشەندۈرگىلى بولمايدىغان بىئولوگىيەلىك ئالامەتلەرنىمۇ بايقىدى.
بۇنىڭ بىر مىسالى مېڭىدىكى نېۋرونلارنىڭ قۇرۇلمىلىق تىرىكى بىلەن مۇناسىۋەتلىك پروتېىنلاردىكى ئۆزگىرىشلەردۇر. نېۋرونلار پۈتكۈل نېرۋا سىستېمىسىغا ئۇچۇر يەتكۈزىدىغان ئالاھىدە ھۈجەيرىلەر بولۇپ، ئۇلارنى ئوراپ تۇرىدىغان ۋە قوللايدىغان پروتېىنلار ئۇلارنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە ئىقتىدارىنى ساقلاشقا ياردەم بېرىدۇ.
نەتىجىلەر شۇنى كۆرسەتتىكى، ئۇزۇن مۇددەت ئاچ قېلىش پەقەت ماي ماددا ئالمىشىشىغىلا ئەمەس، بەلكى تېخىمۇ كەڭ دائىرىدىكى بىئولوگىيەلىك جەريانلارغا تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن.
يوشۇرۇن پايدىلار ئورۇقلاش دائىرىسىدىن ھالقىپ كېتىدۇ
كۇۋىن مارى ئېنىق ساغلاملىق ئۇنىۋېرسىتېت تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ مۇدىرى كلاۋدىيە لانگېنبېرگ مۇنداق دېدى:
«بىز تۇنجى قېتىم ئاچ قالغان ۋاقتىمىزدا بەدىنىمىزدە مولېكۇلا سەۋىيەسىدە نېمە ئىشلارنىڭ يۈز بېرىدىغانلىقىنى كۆرەلەيدىغان بولدۇق. ئاچ قېلىش، ئەگەر بىخەتەر تەرىقىدە ئېلىپ بېرىلسا، ئۈنۈملۈك بىر ئورۇقلاش تەدبىرىدۇر. ئاچ قېلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاممىباب يېمەك-ئىچمەك ئادەتلىرى — مەسىلەن ئارىلىق قويۇپ ئاچ قېلىش — ئورۇقلاشتىن باشقا ساغلاملىق پايدىلىرىنىڭ بارلىقىنى دەۋا قىلىدۇ. بىزنىڭ نەتىجىلىرىمىز ئاچ قېلىشنىڭ ئورۇقلاشتىن سىرت ساغلاملىق پايدىلىرى بارلىقىغا دەلىل-ئىسپات بىلەن تەمىنلىدى، ئەمما بۇلار پەقەت ئۈچ كۈنلۈك تولۇق كالىورىيە چەكلىمىسىدىن كېيىنلا كۆرۈلدى، بۇ بىز ئىلگىرى ئويلىغاندىنمۇ كېيىنرەك بولغان ۋاقىتتۇر.»
ۋاقىت نۇقتىسى ئىنتايىن مۇھىم. ئارىلىق قويۇپ ئاچ قېلىش تېخىمۇ قىسقا مۇددەتلىك ئوزۇقلۇقسىز قېلىشنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى مۇمكىن، ئەمما بۇ تەتقىقات بىر نەچچە كۈن داۋاملاشقان تولۇق كالىورىيە چەكلىمىسىنى تەكشۈرگەن. شۇڭلاشقا، بۇ نەتىجىلەر قىسقا مۇددەتلىك ئاچ قېلىش جەدۋەللىرىنىڭمۇ چوقۇم ئوخشاش ئۈنۈم بېرىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ.
بۇنىڭ ئەكسىچە، مەزكۇر تەتقىقات ئۇزۇن مۇددەتلىك روزا تۇتۇشقا قارىتا بىر قىسىم مۇھىم مولېكۇلا خاراكتېرلىك ئىنكاسلارنىڭ قاچان پەيدا بولۇشقا باشلايدىغانلىقىنى ئېنىقلاشقا ياردەم بېرىدۇ.
ئالىملار روزا تۇتۇشنىڭ ئۈنۈمىنى سۈنئىي ئۇسۇلدا بارلىققا كەلتۈرەلىشى مۇمكىنمۇ؟
روزا تۇتۇشنىڭ نېمە ئۈچۈن ئالاھىدە بىئولوگىيەلىك ئۆزگىرىشلەرنى پەيدا قىلىدىغانلىقىنى چۈشىنىش، ئاخىرىدا روزا تۇتۇشنىڭ ئۆزىدىنمۇ مۇھىمراق بولۇپ چىقىشى مۇمكىن.
ئەگەر تەتقىقاتچىلار قايسى مولېكۇلا يوللىرىنىڭ يوشۇرۇن پايدىلىق ئۈنۈملەرگە مەسئۇل ئىكەنلىكىنى بېكىتەلىسە، بىمارلارنى بىر قانچە كۈن تائامدىن چەكلىمەستىنلا، شۇ يوللارنى جانلاندۇرىدىغان داۋالاش ئۇسۇللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش مۇمكىن بولىدۇ.
بۇ ئېھتىماللىق سالامەتلىك ئەھۋالى ئۇزۇن مۇددەتلىك روزا تۇتۇشنى ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن كەلمەيدىغان ياكى خەتەرلىك قىلىپ قويغان كىشىلەر ئۈچۈن ئالاھىدە پايدىلىق بولۇشى مۇمكىن.
مەيدىزىن پىيۇرى (PHURI) نىڭ ساغلاملىق سانلىق مەلۇماتلىرى رەئىسى ۋە شارىتېدىكى بېرلىن ساغلاملىق ئىنستىتۇتى ھېسابلاش تېبابىتى گۇرۇپپىسىنىڭ ياردەمچى باشلىقى مايك پىتزنېر مۇنداق دېدى:
«بىزنىڭ بايقاشلىرىمىز روزا تۇتۇشنىڭ نېمە ئۈچۈن بەزى كېسەللىكلەرنى داۋالاشتا قوللىنىلىدىغانلىقىغا ئائىت بىر قىسىم قەدىمكى بىلىملەرگە ئاساس ياراتتى. گەرچە روزا تۇتۇش بەزى كېسەللىكلەرنى داۋالاشتا پايدىلىق بولسىمۇ، لېكىن سالامەتلىكى ئىنتايىن ناچار بولغان بىمارلار ئۈچۈن كۆپىنچە ھاللاردا روزا تۇتۇش مۇمكىن بولمايدىغان تاللاشتۇر. بىز بۇ بايقاشلارنىڭ روزا تۇتۇشنىڭ نېمە ئۈچۈن بەزى ئەھۋاللاردا پايدىلىق ئىكەنلىكى ھەققىدە ئۇچۇر بىلەن تەمىنلىشىنى، بۇ ئارقىلىق بىمارلارنىڭ قوبۇل قىلالايدىغان داۋالاش ئۇسۇللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ياردەم بېرىشىنى ئۈمىد قىلىمىز.»
تەتقىقاتتا ئىنسان بەدىنىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك روزا تۇتۇش جەريانىدا قانداق ماسلىشىدىغانلىقى ھەققىدە تەپسىلىي مولېكۇلا خەرىتىسى تەمىنلەنگەن. ئۇ يەنە كۆرۈنەرلىك بىر چەكنى كۆرسىتىپ بەردى: بەدەندە ساقلانغان ماينى كۆيدۈرۈشكە ئۆتۈش دەسلەپكى بىر قانچە كۈن ئىچىدە باشلانسىمۇ، ئەمما روزا تۇتۇش بىلەن مۇناسىۋەتلىك تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك بىئولوگىيەلىك ئۆزگىرىشلەرنىڭ كۆپىنچىسىنى پەقەت ئۈچ كۈن ئەتراپىدا ئىسسىقلىق قوبۇل قىلمىغاندىن كېيىنلا بايقىغىلى بولىدۇ.
بۇ پەرقلەندۈرۈش تەتقىقاتچىلارنىڭ ئورۇقلاش ئۈنۈمىنى ئۇزۇن مۇددەتلىك روزا تۇتۇش قوزغىغان تېخىمۇ چوڭقۇر بىئولوگىيەلىك ئىنكاسلاردىن ئايرىۋېلىشىغا ياردەم بېرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، كىشىلەرنى ئۇزۇن مۇددەت يېمەك-ئىچمەكتىن چەكلىمەستىن، بۇ خىل ئىنكاسلارنى كەلگۈسىدە قانداق قىلىپ قايتا بارلىققا كەلتۈرۈش ھەققىدە يېڭى يىپ ئۇچى بىلەن تەمىنلەيدۇ.
ماتېرىياللار لوندون كۇۋېن مارىي ئۇنىۋېرسىتېتى تەرىپىدىن تەمىنلەندى. ئىزاھات: مەزمۇن ئۇسلۇب ۋە ئۇزۇنلۇق جەھەتتىن تەھرىرلەنگەن بولۇشى مۇمكىن.
مەنبە: ScienceDaily Health | Mon, 05 Oct 2026 08:26