ئالىملار ياللۇغنى توختىتىدىغان يوشۇرۇن بىر كونترول نۇقتىسىنى بايقىدى.

لوندون ئۇنىۋېرسىتېت ئىنستىتۇتى (UCL) تەتقىقاتچىلىرى بەدەننىڭ ياللۇغلىنىشنى ئاخىرلاشتۇرۇشىغا ياردەم بېرىدىغان بىر خىل بىئولوگىيەلىك مېخانىزىمنى بايقىدى. بۇ بايقاش مىليونلىغان كىشىگە تەسىر كۆرسىتىۋاتقان سوزۇلما خاراكتېرلىك ياللۇغلىنىش كېسەللىكلىرىنى يېڭىچە داۋالاش ئۇسۇللىرى بىلەن تەمىنلىشى مۇمكىن.
ياللۇغلىنىش ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ ئەڭ مۇھىم مۇداپىئە ئىنكاسلىرىنىڭ بىرىدۇر. ئۇ بەدەننىڭ يۇقۇملىنىشقا قارشى تۇرۇشىغا ۋە زەخىملەنگەن توقۇلمىلارنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشىگە ياردەم بېرىدۇ. ئەمما بۇ ئىنكاس بەك ئۇزۇن داۋاملاشسا، ساغلام توقۇلمىلارغا زىيان يەتكۈزۈشكە باشلايدۇ ھەمدە بوغۇم ياللۇغى، يۈرەك كېسىلى ۋە دىئابىت قاتارلىق كېسەللىكلەرنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەب بولىدۇ.
ئالىملار ياللۇغلىنىشنىڭ قانداق باشلىنىدىغانلىقىنى ئۇزۇندىن بۇيان ئېنىق بىلىپ كەلگەن ئىدى. بىراق بەدەننىڭ خەتەرنىڭ ئۆتۈپ كەتكەنلىكىنى قانداق جەزملەشتۈرىدىغانلىقى ھەمدە تەھدىتكە قارشى تۇرۇشتىن زىياننى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە قانداق ئۆتىدىغانلىقى ئانچە ئېنىق ئەمەس ئىدى.
«نېيچىر ئالاقە» (Nature Communications) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان يېڭى تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ئېپوكىسى-ئوكسىلىپىنلار (epoxy-oxylipins) دەپ ئاتىلىدىغان بىر تۈركۈم كىچىك ماينى ئاساس قىلغان مولېكۇلىلار مۇشۇ ئاخىرلاشتۇرۇش جەريانىنىڭ بىر قىسمى ئىكەن.
تەتقىقاتچىلارنىڭ سۆزىگە قارىغاندا، بۇ مولېكۇلىلار ئىممۇنىتېت سىستېمىسىدىكى تەبىئىي تورمۇز رولىنى ئوينايدۇ. ئۇلار ئوتتۇرا تىپتىكى مونوستىلارنىڭ (intermediate monocytes) زىيادە كۆپىيىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. بۇ بىر خىل ئاق قان ھۈجەيرىسى بولۇپ، قىسقا مۇددەت ئىچىدە ئەسلىگە كېلىشكە ياردەم بېرىدۇ، ئەمما بەك كۆپ توپلىنىپ قالسا ياكى ئۇزۇن ۋاقىت پائالىيەتچانلىقىنى ساقلاپ قالسا، سوزۇلما خاراكتېرلىك ياللۇغلىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
تەتقىقاتچىلار بۇ جەرياننى بىۋاسىتە ئادەم بەدىنىدە سىناش ئۈچۈن، ساغلام پىدائىيلارنىڭ بىلىكىگە ئۇلترا بىنەپشە نۇر بىلەن ئۆلتۈرۈلگەن ئې كولى (E. coli) باكتېرىيەسىدىن ئازراق ئوكۇل سالغان. باكتېرىيەلەر تىرىك بولمىغاچقا يۇقۇملىنىش پەيدا قىلمىغان، ئەمما ۋاقىتلىق ياللۇغلىنىش ئىنكاسىنى قوزغىغان.
بۇ ئىنكاس ئاغرىش، قىزىرىش، قىزىش ۋە ئىششىق قاتارلىق كىشىلەرگە تونۇشلۇق بولغان ياللۇغلىنىش ئالامەتلىرىنى پەيدا قىلغان. بۇ زەخىملىنىش ياكى يۇقۇملىنىشتىن كېيىن يۈز بېرىدىغان ئەھۋاللارغا ئوخشايدۇ.
پىدائىيلار ئالدىنى ئېلىش گۇرۇپپىسى ۋە داۋالاش گۇرۇپپىسى دەپ ئىككىگە بۆلۈنگەن.
ئاندىن تەتقىقاتچىلار ياللۇغلىنىش ئىنكاسىنىڭ ئوخشىمىغان باسقۇچلىرىدا پىدائىيلارغا GSK2256294 دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل دورا بەرگەن. بۇ دورا ئېرىشچان ئېپوكىسد گىدرولازا (sEH) دەپ ئاتىلىدىغان فېرمېنتنى توسۇپ قويىدۇ. نورمال ئەھۋالدا، sEH فېرمېنتى ئېپوكىسى-ئوكسىلىپىنلارنى پارچىلايدۇ، شۇڭا بۇ فېرمېنتنى توسۇش ئارقىلىق بەدەندە تېخىمۇ كۆپ قوغدىغۇچى مولېكۇلىلارنىڭ ساقلىنىپ قېلىشىغا شارائىت ھازىرلانغان.
ھەر ئىككى خىل ئۇسۇل ئوخشاش نەتىجىنى بەرگەن.
فېرمېنتنى (sEH) توسۇش ئېپوكىسى-ئوكسىلىپىن سەۋىيەسىنى ئۆستۈرۈپ، ئاغرىقنىڭ تېخىمۇ تېز پەسىيىشىگە ياردەم بەرگەن ھەمدە قان ۋە توقۇلمىلاردىكى ئوتتۇرا تىپتىكى مونوستىلارنىڭ سانىنى كۆرۈنەرلىك ئازايتقان. بۇ ئىممۇنىتېت ھۈجەيرىلىرى داۋاملىشىۋاتقان ياللۇغلىنىش ۋە ياللۇغلىنىش كېسەللىكلىرىنىڭ تەرەققىياتى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىكتۇر.
بۇ داۋالاش ئەمما قىزىرىش ياكى ئىششىق قاتارلىق سىرتقى ئالامەتلەرنى كۆرۈنەرلىك ئۆزگەرتمىگەن. بۇ كۆرۈنەرلىك ئالامەتلەر ئاساسەن ئۆزگەرمىگەن تەقدىردىمۇ، دورىنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇر بولغان ئىممۇنىتېت جەريانلىرىغا تەسىر كۆرسەتكەن بولۇشى مۇمكىنلىكىدىن بېشارەت بېرىدۇ.
تەتقىقاتچىلار ئارقىدىن بۇ تەسىرنىڭ مولېكۇلا سەۋىيەسىدە قانداق ئىشلەيدىغانلىقىنى تەكشۈرگەن.
تەتقىقاتچىلار بىر خىل ئېپوكسى-ئوكسىلىپىن (12,13-EpOME) نىڭ p38 MAPK دەپ ئاتىلىدىغان ئاقسىل سىگنال يولىنى بېسىقتۇرىدىغانلىقىنى بايقىدى. بۇ يول يەككە يادرولۇق ھۈجەيرىلەرنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ياللۇغلىنىش ھەرىكىتى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان ئارىلىق شەكىلگە ئايلىنىشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
تەتقىقات گۇرۇپپىسى تەجرىبىخانا سىناقلىرىدا ۋە p38 نى بىۋاسىتە توسىدىغان دورا ئىشلەتكەن پىدائىيلاردا بۇ مېخانىزىمنى جەزملەشتۈردى.
ماقالىنىڭ بىرىنچى ئاپتورى لوندون ئۇنىۋېرسىتېتى ئىنىستىتۇتى (UCL) قېرىش، رېوماتولوگىيە ۋە ئەسلىگە كەلتۈرۈش تېبابىتى بۆلۈمىنىڭ دوكتورى ئولىۋىيە براكېن مۇنداق دېدى: «بىزنىڭ بايقاشلىرىمىز زىيانلىق ئىممۇنىتېت ھۈجەيرىلىرىنىڭ كېڭىيىشىنى چەكلەيدىغان ۋە ياللۇغنىڭ تېخىمۇ تېز پەسىيىشىگە ياردەم بېرىدىغان تەبىئىي بىر يولنى ئاشكارىلىدى.»
ئۇ يەنە مۇنداق دېدى: «بۇ مېخانىزىمنى نىشانلاش ئومۇمىي ئىممۇنىتېت كۈچىنى بېسىقتۇرماي تۇرۇپ، ئىممۇنىتېت تەڭپۇڭلۇقىنى ئەسلىگە كەلتۈرىدىغان تېخىمۇ بىخەتەر داۋالاش ئۇسۇللىرىنى بارلىققا كەلتۈرۈشى مۇمكىن. سوزۇلما خاراكتېرلىك ياللۇغلىنىش يەر شارى خاراكتېرلىك ئاساسلىق ساغلاملىق تەھدىتى دەپ قارىلىۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە، بۇ بايقاش يېڭى داۋالاش ئۇسۇللىرى ئۈچۈن ئۈمىدۋار بىر يول ئاچتى.»
تېخىمۇ بىخەتەر ياللۇغ قايتۇرۇش داۋالاش ئۇسۇللىرىغا ئېلىپ بارىدىغان مۇمكىنچىلىك يولى
ياللۇغلىنىش ۋە ئىممۇنىتېت سىستېمىسى كېسەللىكلىرىنى داۋالاشتىكى ھازىرقى نۇرغۇن ئۇسۇللار ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ بەزى قىسىملىرىنى بېسىقتۇرۇش ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدۇ. گەرچە بۇ ياللۇغنى ئازايتسىمۇ، ئەمما بەدەننىڭ ئۆزىنى قوغداش ئىقتىدارىغا دەخلى يەتكۈزۈشى مۇمكىن.
يېڭى تەتقىقاتتا بايقالغان بۇ يول باشقا بىر ئىستراتېگىيە بىلەن تەمىنلىشى مۇمكىن، يەنى ئۇ بولسىمۇ بەدەننىڭ ياللۇغنى كونترول قىلىش ئۈچۈن ئاللىبۇرۇن ئىشلىتىۋاتقان تەبىئىي جەريانىنى كۈچەيتىشتۇر.
ئالاقە قىلغۇچى ئاپتور لوندون ئۇنىۋېرسىتېتى ئىنىستىتۇتى تېبابەتچىلىك بۆلۈمىنىڭ پىروفېسسورى دېرېك گىلروس مۇنداق دېدى: «بۇ ياللۇغلىنىش جەريانىدا ئىنسانلاردىكى ئېپوكسى-ئوكسىلىپىن پائالىيىتىنى خەرىتىلىگەن تۇنجى تەتقىقاتتۇر.»
ئۇ يەنە مۇنداق دېدى: «بۇ قوغدىغۇچى ماي مولېكۇلالىرىنى كۈچەيتىش ئارقىلىق، بىز سوزۇلما خاراكتېرلىك ياللۇغلىنىش كەلتۈرۈپ چىقارغان كېسەللىكلەر ئۈچۈن تېخىمۇ بىخەتەر داۋالاش ئۇسۇللىرىنى لايىھەلەيمىز.»
پىروفېسسور يەنە مۇنداق دېگەنلەرنى سۆزلىرىگە ئىلاۋە قىلدى: «بۇ پۈتۈنلەي ئىنسانلارنى ئاساس قىلغان تەتقىقات بولۇپ، ئىممۇنىتېت سىستېمىسى كېسەللىكلىرى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك. چۈنكى بىز ئىنسانلارنىڭ ئىشلىتىشىگە ماس كېلىدىغان بىر دورىنى ئىشلەتتۇق، بۇ دورىنى سوزۇلما خاراكتېرلىك ياللۇغلىنىش كېسەللىكلىرىنىڭ قوزغىلىش مەزگىلىنى داۋالاشقا قايتا تەڭشەپ ئىشلىتىشكە بولىدۇ. بۇ ساھە ھازىر ئۈنۈملۈك داۋالاش ئۇسۇللىرى كەمچىل بولغان بىر ساھەدۇر.»
ئېپوكسى-ئوكسىلىپىنلار نېمە ئۈچۈن مۇھىم؟
تەتقىقاتچىلارنىڭ ئېپوكسى-ئوكسىلىپىنلارغا ئەھمىيەت بېرىشىدىكى سەۋەب، ئىلگىرىكى ھايۋاناتلار تەجرىبىسىدە بۇ مولېكۇلالارنىڭ ياللۇغ ۋە ئاغرىقنى ئازايتالايدىغانلىقى كۆرسىتىلگەنلىكىدۇر.
ئەمما، ئۇلارنىڭ ئىنسانلاردىكى رولى تېخى ئېنىق ئەمەس ئىدى.
گىستامىن ۋە سىتوكىنغا ئوخشاش تېخىمۇ كۆپ تونۇلغان ياللۇغلىنىش ماددىلىرىغا سېلىشتۇرغاندا، ئېپوكسى-ئوكسىلىپىنلار نىسبەتەن ئاز تەتقىق قىلىنغان سىگنال سىستېمىسىغا تەۋە. ئالىملار بۇ يول ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ ئاكتىپ ياللۇغلىنىش ھالىتىدىن تەبىئىي ھالدا ئەسلىگە كېلىش ھالىتىگە ئۆتۈشىگە ياردەم بېرىشى مۇمكىن دەپ پەرەز قىلغان.
ئىنسانلار ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان بۇ يېڭى تەتقىقات مەزكۇر قاراشنى قوللايدىغان بىۋاسىتە دەلىللەر بىلەن تەمىنلىدى.
بۇ بايقاشلار رېوماتىزم خاراكتېرلىك بوغۇم ياللۇغى ۋە يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان سوزۇلما خاراكتېرلىك ياللۇغلىنىش شارائىتىدا sEH چەكلىگۈچىلىرىنى سىنايدىغان كلىنىكىلىق سىناقلارغا يول ئېچىشى مۇمكىن.
دوكتور براكېن مۇنداق دېدى: «مەسىلەن، رېوماتىزم خاراكتېرلىك بوغۇم ياللۇغى ئىممۇنىتېت سىستېمىسى بوغۇملارنى قاپلاپ تۇرغان ھۈجەيرىلەرگە ھۇجۇم قىلىدىغان كېسەللىكتۇر. sEH چەكلىگۈچىلىرىنى ھازىرقى دورىلار بىلەن بىللە ئىشلىتىپ سىناق قىلىشقا بولىدۇ، بۇ ئارقىلىق ئۇلارنىڭ مەزكۇر كېسەللىك كەلتۈرۈپ چىقارغان بوغۇم زەخىملىنىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ياكى ئاستىلىتىشقا ياردىمى بولىدىغان-بولمايدىغانلىقىنى تەكشۈرگىلى بولىدۇ.»
رېوماتوئىدلىق بوغۇم ياللۇغى بىر خىل ئۆز-ئۆزىگە ئىممۇنىتېتلىق كېسەللىك بولۇپ، بۇ جەرياندا ئىممۇنىتېت سىستېمىسى خاتا ھالدا بوغۇم ئەتراپىدىكى توقۇلمىلارغا ھۇجۇم قىلىپ، ئاغرىق، ئىششىق، قېتىشىش ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك زىيانلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
ئارتىرىتىس يۇكەي (Arthritis UK) تەتقىقات ئىشلىرى مەسئۇلى دوكتور كارولىن ئايلوت مۇنداق دېدى: «بوغۇم ياللۇغى ئاغرىقى بىزنىڭ ھەرىكىتىمىز، تەپەككۇرىمىز، ئۇيقۇمىز ۋە ھېسسىياتىمىزغا، شۇنداقلا يېقىنلىرىمىز بىلەن بىللە ۋاقىت ئۆتكۈزۈش ئىقتىدارىمىزغا تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئاغرىق ئىنتايىن مۇرەككەپ بولۇپ، نۇرغۇنلىغان ئوخشىمىغان ئامىللارنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدۇ. بىز يەنە ھەر بىر كىشىنىڭ ئاغرىق كەچۈرمىشىنىڭ ئوخشاش بولمايدىغانلىقىنىمۇ بىلىمىز.»
«شۇ سەۋەبتىن، بىزنىڭ كىشىلەرنىڭ ئاغرىق كەچۈرمىشلىرىنى نېمىلەرنىڭ كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى ۋە نېمىلەرنىڭ تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى چۈشىنىشىمىزگە ياردەم بېرىدىغان بۇ خىل تەتقىقاتلارغا مەبلەغ سېلىشىمىز ئىنتايىن مۇھىم.»
«بىز ياللۇغلىنىش ۋە ئاغرىقنى توختىتالايدىغان بىر تەبىئىي جەرياننى بايقىغان بۇ تەتقىقاتنىڭ نەتىجىلىرىنى كۆرگەنلىكىمىزدىن ئىنتايىن خۇشالمىز. كەلگۈسىدە بۇنىڭ بوغۇم ياللۇغى ئاغرىقى بار كىشىلەر ئۈچۈن يېڭى ئاغرىقنى باشقۇرۇش تاللانمىلىرىنى ئېلىپ كېلىشىنى ئۈمىد قىلىمىز.»
ئارىلىق مونوستلار (Intermediate monocytes) يۇقۇملىنىشقا قارشى تۇرۇشقا ۋە توقۇلمىلارنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە ياردەم بېرىدىغان ئاق قان ھۈجەيرىلىرىدۇر. ئۇلار قىسقا ۋاقىتلىق پائالىيەت جەريانىدا ئىممۇنىتېت ئىنكاسىنى ماسلاشتۇرۇشقا ۋە ئەسلىگە كېلىشكە ياردەم بېرىدۇ، ئەمما ئەگەر ئۇلار ئۇزۇن مۇددەت ساقلىنىپ قالسا ياكى زىيادە كۆپىيىپ كەتسە، ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنى ئۈزلۈكسىز قوزغىتىپ، سوزۇلما خاراكتېرلىك ياللۇغلىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
مەزكۇر تەتقىقات ئارتىرىتىس يۇكەي تەرىپىدىن مەبلەغ بىلەن تەمىنلەنگەن بولۇپ، تەتقىقاتقا لوندون ئۇنىۋېرسىتېت ئىنىستىتۇتى (UCL)، لوندون پادىشاھلىق ئىنىستىتۇتى (King's College London)، ئوكسفورد ئۇنىۋېرسىتېتى، لوندون خانىش مارىيە ئۇنىۋېرسىتېتى ۋە ئامېرىكا دۆلەتلىك مۇھىت ساغلاملىقى پەنلىرى تەتقىقات ئورنىنىڭ تەتقىقاتچىلىرى قاتناشقان.
ماتېرىياللار لوندون ئۇنىۋېرسىتېت ئىنىستىتۇتى تەرىپىدىن تەمىنلەندى. ئەسكەرتىش: مەزمۇن ئۇسلۇب ۋە ئۇزۇنلۇق جەھەتتىن تەھرىرلەنگەن بولۇشى مۇمكىن.
سىز ئۇخلىغاندا مېڭىڭىز ئۆزىنى تازىلايدۇ – ئالىملار بۇنىڭ قانچىلىك تېز يۈز بېرىدىغانلىقىنى بايقىدى
ئالىملار 30 يىل بويىچە «دەرىجىدىن تاشقىرى تەنھەرىكەتچى» چاشقانلارنى يېتىشتۈرۈپ چىقتى – يۈز بەرگەن نەتىجە كۈتۈلمىگەن بولدى
كائىناتتا يېتەرلىك يېقىلغۇ بار. ئۇنداقتا نېمە ئۈچۈن يۇلتۇزلارنىڭ شەكىللىنىشى ئازىيىپ كەتتى؟
كائىنات خاراكتېرلىك بىر پاجىئە نېپتۇننىڭ قەدىمكى ھەمراھلىرىنى ئاستىن-ئۈستۈن قىلىۋەتكەن بولۇشى مۇمكىن
مەنبە: ScienceDaily Health | Sat, 12 Sep 2026 21:44