ئالىملار بىر خىل مېڭە ئاقسىلىنى ئەسلىگە كەلتۈردى ۋە چاشقانلاردىكى قېرىش ئالامەتلىرىنى ئەكسىگە قايتۇردى

ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتىنىڭ ئاجىزلىشىشى، تېرىنىڭ نېپىزلىشىشى ۋە سۆڭەك زىچلىقىنىڭ تۆۋەنلىشى قېرىشنىڭ بىر-بىرىگە باغلىق بولمىغان نەتىجىلىرىدەك كۆرۈنۈشى مۇمكىن. ئەمما چاشقانلاردا ئېلىپ بېرىلغان تەجرىبىلەر مېڭىنىڭ چوڭقۇر قاتلىمىدىكى بىر خىل ئاقسىلنىڭ ئۆزگىرىشى بۇ ئۈچ خىل ئەھۋالنىڭ ھەممىسىگە تەسىر كۆرسىتەلەيدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. مېنىن (Menin) دەپ ئاتىلىدىغان بۇ ئاقسىلنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش قېرىشنىڭ بىر قانچە ئالامەتلىرىنى ياخشىلىغان بولسا، D-سېرىن (D-serine) ئامىنو كىسلاتاسى ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلغان ئايرىم بىر داۋالاش سىناقى بىلىش قابىلىيىتىنى ئۆستۈرگەن.
بۇ بايقاشلار 2023-يىلى 16-مارت كۈنى ئوچۇق زىيارەت قىلىنىدىغان «PLOS Biology» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان بىر تۈرلۈك تەتقىقاتتىن كەلگەن بولۇپ، مەزكۇر تەتقىقاتقا خىتاينىڭ شيامېن شەھىرىدىكى شيامېن ئۇنىۋېرسىتېتىدىن لېڭ لىگې ۋە ئۇنىڭ خىزمەتداشلىرى رەھبەرلىك قىلغان. بۇ خىزمەت مېڭە ياللۇغى، ماددا ئالماشتۇرۇش ۋە پۈتۈن بەدەننىڭ قېرىشى ئوتتۇرىسىدىكى مۇمكىن بولغان باغلىنىشنى ئېنىقلاپ چىققان. شۇنىڭدىن كېيىن ئېلان قىلىنغان تەتقىقاتلار بۇ مەنزىرىنى تېخىمۇ بېيىتقان بولۇپ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا تولۇقلىما مەھسۇلاتلارغا ئائىت بايقاشلارنى نېمە ئۈچۈن ئېھتىيات بىلەن چۈشەندۈرۈش كېرەكلىكىنىمۇ كۆرسىتىپ بەرگەن.
مېڭە ئاقسىلى قېرىشقا قانداق تەسىر كۆرسىتىدۇ؟
تەتقىقاتچىلار ماددا ئالماشتۇرۇش ۋە باشقا مۇھىم ئىقتىدارلارنى ماسلاشتۇرۇشقا ياردەم بېرىدىغان مېڭىنىڭ كىچىك بىر قىسمى بولغان گىپوتالامۇسقا دىققەت قاراتقان. ئۇ يەنە بەدەننىڭ قانداق قېرىشىغىمۇ تەسىر كۆرسىتىدىغاندەك كۆرۈنىدۇ. بۇ رايوندا ياللۇغلىنىش سىگناللىرىنىڭ كۆپىيىشىگە ئەگىشىپ، ئۇ مېڭە ئىچىدىكى شۇنداقلا بەدەننىڭ باشقا جايلىرىدىكى توقۇلمىلارنىڭ ئۆزگىرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.
2023-يىللىق تەتقىقاتتىن ئىلگىرى، لېڭ ۋە ئۇنىڭ خىزمەتداشلىرى مېنىن ئاقسىلىنىڭ گىپوتالامۇستىكى ياللۇغلىنىشنى تىزگىنلەشكە ياردەم بېرىدىغانلىقىنى بايقىغان ئىدى. بۇ بىر مۇھىم سوئالنى ئوتتۇرىغا قويدى: بۇ خىل قوغداشنىڭ بىر قىسمىنى يوقىتىش قېرىشقا مۇناسىۋەتلىك چېكىنىش مۇساپىسىنى باشلاپ قويامدۇ؟
تەتقىقات گۇرۇپپىسى ماددا ئالماشتۇرۇشنى تەڭشەشكە قاتنىشىدىغان رايون بولغان گىپوتالامۇسنىڭ قورساق ئوتتۇرا قىسمىدىكى بەزى نېرۋا ھۈجەيرىلىرىدە، ياشنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ مېنىن سەۋىيەسىنىڭ تۆۋەنلەيدىغانلىقىنى بايقىغان. مېڭىنى قوللايدىغان ۋە قوغدايدىغان ئىككى خىل ھۈجەيرە — ئاستروسىتلار ۋە مىكروگلىيالاردا بۇ خىل تۆۋەنلەش كۆرۈلمىگەن. بۇ بولسا مەزكۇر ئۆزگىرىشنىڭ پۈتكۈل رايوندىكى ئومۇميۈزلۈك بىر يوقىلىش بولماستىن، بەلكى مەلۇم ئالاھىدە ھۈجەيرىلەرگە خاس ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ.
مېنىننىڭ يوقىلىشىنىڭ قېرىشقا پەقەت ھەمراھ بولۇپلا قالماي، بەلكى ھەقىقەتەن قېرىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ياكى چىقارمايدىغانلىقىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن، تەتقىقاتچىلار شەرتلىك گېنى چىقىرىۋېتىلگەن چاشقانلارنى يېتىشتۈرۈپ چىققان. بۇ ھايۋانلار مېنىن ئاقسىلىنى تاللاپ چىقىرىۋەتكىلى بولىدىغان قىلىپ گېن تېخنىكىسى ئارقىلىق لايىھەلەنگەن. ياش چاشقانلاردا مېنىننى ئازايتىش گىپوتالامۇس ياللۇغىنى ئاشۇرۇپ، سۆڭەك زىچلىقى تۆۋەنلەش، تېرىنىڭ نېپىزلىشىشى، بىلىش قابىلىيىتىنىڭ چېكىنىشى ۋە ئۆمۈرنىڭ سەل قىسقىرىشى قاتارلىق بىر قانچە قېرىشقا مۇناسىۋەتلىك ئالامەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقارغان.
D-سېرىن بىلەن بولغان باغلىنىش
مېنىننىڭ يوقىلىشى يەنە مېڭە ھۈجەيرىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقە ئۈچۈن مۇھىم بولغان خىمىيەلىك يولنى قالايمىقانلاشتۇرۇۋەتكەن. مېنىن ئاز بولغان چاشقانلاردا D-سېرىن سەۋىيەسى تۆۋەن بولغان بولۇپ، بۇ ئۆگىنىش ۋە ئەستە تۇتۇشقا قاتنىشىدىغان قوبۇل قىلغۇچىلارنى جانلاندۇرۇشقا ياردەم بېرىدىغان بىر خىل ئامىنو كىسلاتاسىدۇر. بۇ قوبۇل قىلغۇچىلار نېرۋا ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئۆزئارا باغلىنىش كۈچىنى تەڭشىشىگە ياردەم بېرىدۇ، بۇ جەريان ئۇچۇرلارنى ساقلاشتا ئىنتايىن مۇھىم.
D-سېرىن ئىشلەپچىقىرىشقا قاتنىشىدىغان بىر خىل ئېنزىم (بۇ ئۆز نۆۋىتىدە مېنىن تەرىپىدىن تەڭشىلىدۇ) نىڭ ئاكتىپلىقى تۆۋەنلەپ، ئامىنو كىسلاتاسىنىڭ تەمىناتىنى ئازايتىۋەتكەن. تەتقىقات نەتىجىسى شۇنى كۆرسەتتىكى، مېنىن ياللۇغلىنىش ئارقىلىقلا ئەمەس، بەلكى مېڭە سىگناللىرىنى قوللايدىغان خىمىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشقا ياردەم بېرىش ئارقىلىق بىلىش قابىلىيىتىگە تەسىر كۆرسىتەلەيدۇ.
D-سېرىن بەزىدە يېمەكلىك تولۇقلىمىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ، ئەمما يېمەكلىك مەنبەلىرى ھەققىدىكى مۇنازىرىلەردە مۇھىم بىر پەرىق كۆزدىن قېچىشى مۇمكىن. سېرىن پۇرچاق، تۇخۇم، بېلىق ۋە قاتتىق پوستلۇق مېۋىلەر قاتارلىق يېمەكلىكلەردە بولىدۇ، ئەمما يېمەكلىك پېروتىنلىرى تەركىبىدىكى شەكلى L-سېرىندۇر. بەدەن L-سېرىننى D-سېرىنغا ئايلاندۇرالايدۇ، ئەمما بۇ ئىككى شەكىل بىر-بىرىنىڭ ئورنىغا دەسسىيەلمەيدۇ، شۇنداقلا بۇ يېمەكلىكلەرنى يېيىش تەجرىبىدىكى D-سېرىن داۋالاش ئۇسۇلىغا ئېرىشكەن بىلەن باراۋەر ئەمەس.
قېرىغان چاشقانلاردىكى مەنىننى ئەسلىگە كەلتۈرۈش
تەتقىقاتچىلار كېيىن مەنىن سەۋىيەسىنى ئۆستۈرۈشنىڭ ياشانغان (20 ئايلىق) چاشقانلارنىڭ ئەھۋالىنى ياخشىلىيالايدىغان-ياخشىلىيالمايدىغانلىقىنى سىنىغان. ئۇلار مەنىن گېنىنى گىپوتالامۇسقا يەتكۈزۈپ، شۇ رايوندىكى ھۈجەيرىلەرنىڭ تېخىمۇ كۆپ پېروتىن ئىشلەپچىقىرىشىغا شارائىت ياراتقان.
ئارىدىن 30 كۈن ئۆتكەندىن كېيىن، داۋالانغان چاشقانلارنىڭ تېرە قېلىنلىقى ۋە سۆڭەك ماسسىسى ياخشىلانغان، شۇنداقلا ئۆگىنىش، بىلىش ۋە تەڭپۇڭلۇق سىناقلىرىدا تېخىمۇ ياخشى نەتىجىلەرنى كۆرسەتكەن. بۇ ئۆزگىرىشلەر ئۆگىنىش ۋە ئەسلىمە ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم بولغان مېڭە رايونى — گىپپوكامپۇستىكى D-سېرىن سەۋىيەسىنىڭ يۇقىرىلىشى بىلەن بىرگە كۆرۈلگەن. تەتقىقاتتا يەنە مەنىننى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنىڭ داۋالانغان چاشقانلارنىڭ ئۆمرىنى ئۇزارتقانلىقى خەۋەر قىلىنغان.
ئايرىم بىر تەجرىبىدە تېخىمۇ ئاددىي بىر ئۇسۇل سىناق قىلىنغان: چاشقانلارغا ئۈچ ھەپتە بويىچە ئىچىدىغان سۈيىدە D-سېرىن بېرىلگەن. بۇ ياشانغان چاشقانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق چاشقانلارنىڭ بىلىش ئىقتىدارىنى ياخشىلىغان. ئەمما، بۇ تولۇقلىما مەنىن ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەندىن كېيىن كۆرۈلگەن جىسمانىي قېرىش ئالاھىدىلىكلىرىدىكى كەڭ دائىرىلىك ياخشىلىنىشنى بارلىققا كەلتۈرەلمىگەن. بۇ پەرىق ئىنتايىن مۇھىم: تەتقىقاتتا D-سېرىن قوبۇل قىلىشنىڭ پۈتۈن بەدەندىكى قېرىشنى ئەسلىگە كەلتۈرىدىغانلىقى ئىسپاتلانمىغان.
شۇ ۋاقىتتا، لېڭ بۇ بايقاشلارنىڭ يوشۇرۇن ئەھمىيىتىنى مۇنداق تەسۋىرلىگەن:
«بىز ياشنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ گىپوتالامۇستىكى مەنىن ئىپادىلىنىشىنىڭ تۆۋەنلىشىنى قېرىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئامىللارنىڭ بىرى بولۇشى مۇمكىن دەپ پەرەز قىلىمىز، مەنىن بەلكىم قېرىشنىڭ گېنتىكىلىق، ياللۇغلىنىش ۋە مېتابولىزم ئامىللىرىنى تۇتاشتۇرىدىغان ئاچقۇچلۇق پېروتىن بولۇشى مۇمكىن. D-سېرىن بىلىش ئىقتىدارىنىڭ تۆۋەنلىشىنى داۋالاشتا ئۈمىدۋار بىر ۋاسىتە ھېسابلىنىدۇ.»
لېڭ يەنە مۇنداق دەپ قوشقان: «ياشانغان چاشقانلاردا ۋېنترومېدىئال گىپوتالامۇس (VMH) مەنىن سىگنالى ئاجىزلاپ كەتكەن بولۇپ، بۇ سىستېمىلىق قېرىش تىپلىرى ۋە بىلىش ئىقتىدارى كەمتۈكلۈكىگە سەۋەب بولىدۇ. مەنىننىڭ قېرىشقا كۆرسىتىدىغان تەسىرى نېرۋا ياللۇغلىنىش ئۆزگىرىشى ۋە مېتابولىزم يولى سىگناللىرى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ ھەمدە VMH تىكى سېرىن كەملىكى بىلەن بىرگە كۆرۈلىدۇ؛ ھالباكى، VMH تىكى مەنىننى ئەسلىگە كەلتۈرۈش قېرىشقا مۇناسىۋەتلىك ئالامەتلەرنى تەتۈرىگە ئايلاندۇردى.»
كېيىنكى تەتقىقاتلاردا نېمىلەر قوشۇلدى؟
كېيىنكى تەتقىقاتلار مۇناسىۋەتلىك مېخانىزملار ئۈستىدە ئىزدەنگەن، گەرچە ئۇلارنى پۈتۈن مەنىن قېرىش جەريانىنىڭ بىۋاسىتە دەلىلى دەپ قاراشقا بولمىسىمۇ.
2024-يىلى مارتتا «جورنال ئوف فىزىئولوگىيە ئاند بىئوخېمىيە» (Journal of Physiology and Biochemistry) دە ئېلان قىلىنغان بىر تەتقىقاتتا، بېسىم ھورمۇنى كورتىكوستېرونغا دۇچ كەلگەن چاشقان گىپپوكامپۇس ھۈجەيرىلىرىدىكى مەنىن تەكشۈرۈلگەن. ئىتاكونات دەپ ئاتىلىدىغان بىر بىرىكمە مەنىن سەۋىيەسىنى ئۆستۈرۈپ، ياللۇغلىنىشنى ۋە ھۈجەيرە ئۆلۈمىنىڭ بىر شەكلىنى ئازايتقان. تەتقىقاتچىلار مەنىننى چەكلىگەن ۋاقىتتا، بۇ قوغداش رولى يوقالغان. بۇ نەتىجە مەنىننىڭ باشقا بىر تەجرىبە مۇھىتىدىكى قوغداش رولىنى قوللىغان، ئەمما بۇ پەقەت ھۈجەيرە تەتقىقاتى بولۇپ، ھايۋانلار ياكى ئىنسانلاردىكى قېرىشنىڭ ئاستىلىشىنى ئىسپاتلاپ بەرمىگەن.
باشقا تەتقىقاتلارمۇ گىپوتالامۇس بىلەن بەدەننىڭ باشقا قىسىملىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقىنىڭ قېرىشقا تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىغا ئائىت دەلىللەرنى كۈچەيتتى. 2024-يىللىق «سېل مېتابولىزىم» (Cell Metabolism) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان بىر تەتقىقاتتا، ۋاشىنگتون ئۇنىۋېرسىتېتى تېببىي ئىنستىتۇتىنىڭ تەتقىقاتچىلىرى گىپوتالامۇس نېرۋا ھۈجەيرىلىرىنىڭ ياغ توقۇلمىلىرى بىلەن ئالاقە قىلىدىغان يەنە بىر گۇرۇپپىسىنى بايقىدى. بۇ سىستېمىنى ساقلاپ قالىدىغان ياكى قوزغىتىدىغان ئارىلىشىشلار چاشقانلارنىڭ جىسمانىي پائالىيىتىنى ئاشۇردى ۋە ئۆمرىنى ئۇزارتتى. بۇ تەتقىقات مېنىن (Menin) دىن پەرقلىق بىر مولېكۇلا يولىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولسىمۇ، ئەمما مېڭە سىگناللىرىنىڭ مېڭىدىن باشقا قىسىملارنىڭ قېرىشىغىمۇ تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىدەك تېخىمۇ كەڭ قاراشنى كۈچەيتتى.
2025-يىلى يانۋاردا تېخىمۇ كەڭ بىر مەنزىرە ئوتتۇرىغا چىقتى، ئاللېن ئىنستىتۇتى (Allen Institute) نىڭ بىر گۇرۇپپىسى «نېتچېر» (Nature) ژۇرنىلىدا تەخمىنەن 1.2 مىليون دانە چاشقان مېڭە ھۈجەيرىسىنى ئانالىز قىلغانلىقىنى خەۋەر قىلدى. قېرىشقا ئەڭ سەزگۈر بىر قىسىم ھۈجەيرە تىپلىرى گىپوتالامۇسنىڭ سۇيۇقلۇق بىلەن تولغان بوشلۇقى بولغان ئۈچىنچى قورساقچە ئەتراپىغا توپلانغان. نۇرغۇن ھۈجەيرىلەردە نېرۋا ئىقتىدارىغا مۇناسىۋەتلىك گېنلارنىڭ پائالىيىتى تۆۋەنلىگەن، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئىممۇنىتېت ئىنكاسىغا مۇناسىۋەتلىك گېنلارنىڭ پائالىيىتى ئاشقان. بۇ تەتقىقات بىرەر داۋالاش ئۇسۇلىنى سىناش ئەمەس، بەلكى قېرىشقا مۇناسىۋەتلىك ئۆزگىرىشلەرنى خەرىتىلەشتۈرۈپ چىققان، ئەمما ئۇ گىپوتالامۇسنىڭ يەنىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا تەكشۈرۈشكە ئەرزىيدىغان مۇھىم ساھە ئىكەنلىكىنى گەۋدىلەندۈردى.
نېمە ئۈچۈن D-سېرىننىڭ كۆپ بولۇشى چوقۇم ياخشى بولۇۋەرمەيدۇ
كېيىنكى تەتقىقاتلار يەنە D-سېرىننى كۆپەيتىش قېرىۋاتقان مېڭىگە دائىم پايدىلىق بولىدۇ دېگەن قاراشنى مۇرەككەپلەشتۈردى.
2025-يىلى ئاپرېلدا «سېلليۇلار ئاند مولېكۇلار لايف ساينىس» (Cellular and Molecular Life Sciences) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان بىر تەتقىقاتتا، ئالزىمېر كېسىلى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدىغان قىلىپ يېتىشتۈرۈلگەن چاشقانلار تەكشۈرۈلدى. بۇ مودېلدا، D-سېرىننىڭ دەسلەپكى قەدەمدە ئۆرلەپ كېتىشى مېڭە سىگناللىرىنىڭ قالايمىقانلىشىشى بىلەن بىرگە كۆرۈلدى. گېن جەھەتتىن D-سېرىن ئىشلەپچىقىرىدىغان ئېنزىمنى چىقىرىپ تاشلاش كېيىن كۆرۈلىدىغان بىر قانچە بىلىش ئىقتىدارى مەسىلىلىرىنىڭ ئالدىنى ئالدى ياكى ئازايتتى. بۇ مېنىن تەجرىبىلىرىدىن پەرقلىق بىر بىئولوگىيەلىك ئەھۋال بولسىمۇ، ئەمما ئۇ D-سېرىننىڭ ئاساسىي كېسەللىك جەريانىغا ئاساسەن ئوخشىمىغان تەسىرلەرنى كۆرسىتەلەيدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى.
2026-يىلى 16-سېنتەبىردە «ئالزىمېر كېسىلى ژۇرنىلى» (Journal of Alzheimer's Disease) دا ئېلان قىلىنغان تەتقىقات باشقا بىر يۆنىلىشنى كۆرسەتتى. باشقا بىر ئالزىمېر چاشقان مودېلىدا، L-سېرىن بىلەن بېيىتىلغان يېمەكلىك قان تەركىبىدىكى L-سېرىن ۋە D-سېرىننىڭ سەۋىيەسىنى ئۆستۈردى ھەمدە مېڭە ئات بېشى (hippocampus) قىسمىدىكى يېڭى نېرۋا ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىش كۆرسەتكۈچىنى قىسمەن ئەسلىگە كەلتۈردى. ئۇ ئالزىمېر كېسىلىگە مۇناسىۋەتلىك بىر خىل پروتېين بولغان ئامىلوئىدنىڭ يىغىلىپ قېلىشىنى ياخشىلىيالمىدى. مۇھىمى، بۇ تەجرىبە L-سېرىن ۋە يېڭى نېرۋا ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشىنى سىناق قىلغان بولۇپ، D-سېرىن تولۇقلىمىسىنى ئىنسانلارنىڭ قېرىشىنى داۋالاش ئۇسۇلى سۈپىتىدە سىنىمىغان.
يىغىپ ئېيتقاندا، بۇ بايقاشلار سېرىن مېتابولىزىمىنىڭ ئۈمىدلىك بىر تەتقىقات نىشانى ئىكەنلىكىنى، ئەمما بۇنىڭ پەقەتلا كۆپ بولسا ياخشى بولىدۇ دەيدىغان ئاددىي مەسىلە ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. سېرىننىڭ شەكلى، تەتقىق قىلىنىۋاتقان ئەھۋال ۋە ئۆلچىنىۋاتقان نەتىجىلەرنىڭ ھەممىسى ئىنتايىن مۇھىم. ھەر ئىككى تەتقىقات ئەسلىدىكى مېنىن نەتىجىسىنى بىۋاسىتە مۇقىملاشتۇرمايدۇ ياكى ئىنكار قىلمايدۇ.
بۇ بايقاشلار ئىنسانلار ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ
D-serine ھەققىدە بەزى ئىنسان تەتقىقاتلىرى بار، گەرچە ئۇ قېرىشنى داۋالاش ئۇسۇلىنى تېخى بېكىتمىگەن بولسىمۇ. مېنىن (Menin) تەتقىقاتىدىن ئىلگىرى، 2016-يىلى ئېلان قىلىنغان كىچىك تىپتىكى بىر تۈرگە ئايرىپ سىناق قىلىش تەتقىقاتىدا 50 نەپەر ساغلام ياشانغان كىشىگە بىر قېتىملىق دورا مىقدارى سىناق قىلىنغان. قاتناشقۇچىلار كومپيۇتېرلاشقان بىر تۈرلۈك مۇرەككەپ يول ۋەزىپىسىدە بىر ئۆلچەم بويىچە ئىلگىرىلەش كۆرسەتكەن، ئەمما تەتقىقاتچىلار باشقا بىلىش ئىقتىدارى سىناقلىرىدا ياكى كەيپىيات ئۆلچەملىرىدە كۆرۈنەرلىك ئۈنۈم بايقالمىغانلىقىنى ئېيتقان. بۇ سىناق ياشانغانلاردا ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەسلىمە مەنپەئەتى، قېرىشنى ئاستىلىتىش ياكى ئۇزۇن مۇددەت ئىشلىتىشنىڭ بىخەتەرلىكىنى ئىسپاتلىمىغان.
مېنىن بايقاشلىرى بىر قىسىم مۇھىم سوئاللارنى ھەل قىلىنمىغان ھالەتتە قالدۇردى. تەتقىقاتچىلار يەنىلا قايسى ئامىللارنىڭ بۇ پروتېىننىڭ ياشنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ تۆۋەنلەپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى، بۇنىڭدىن كېلىپ چىققان جىسمانىي ۋە بىلىش ئىقتىدارىنىڭ چېكىنىشىنىڭ قانچىلىك دەرىجىدە ئالدىنى ئالغىلى بولىدىغانلىقىنى ھەمدە ھەر قانداق مەنپەئەتنىڭ قانچىلىك داۋاملىشىدىغانلىقىنى بېكىتىشكە موھتاج. ئۇلار يەنە مېنىننى ئۆزگەرتىش ياكى D-serine نى تولۇقلاشنىڭ كۈتۈلمىگەن تەسىرلەرنى پەيدا قىلىدىغان-قىلمايدىغانلىقىنى چۈشىنىشى كېرەك.
مەركىزىي ئېھتىماللىق يەنىلا كىشىنى جەلپ قىلىدۇ: قېرىش بىلەن مۇناسىۋەتلىك بەزى ئۆزگىرىشلەر مېڭىنىڭ كىچىك بىر قىسمىدىن كەلگەن سىگناللارنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان بولۇشى مۇمكىن. بۇ سىگناللارنى چۈشىنىش كېيىنكى ھاياتتىكى ئىقتىدارلارنى قوغداش يوللىرىنى ئاشكارىلىشى مۇمكىن. ئەمما ھازىرچە، دەلىل-ئىسپاتلار ئىنسانلارنىڭ قېرىشىنى ئەسلىگە كەلتۈرەلەيدىغانلىقى ئىسپاتلانغان تولۇقلىما دورا ئەمەس، بەلكى تەكشۈرۈشكە ئەرزىيدىغان سىناق يولىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.
ماتېرىياللار ساينس دەيلى (ScienceDaily.com) تەرىپىدىن تەمىنلەندى. ئەسكەرتىش: مەزمۇن ئۇسلۇب ۋە ئۇزۇنلۇق جەھەتتىن تەھرىرلەنگەن بولۇشى مۇمكىن.
ئالىملار ئاتلانتىك ئوكياننىڭ ۋەيران بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان يوشۇرۇن ئامىلنى بايقىدى
ئالىملار مۇسكۇل ھۈجەيرىلىرىنىڭ ماينى كۆيدۈرۈشىگە ياردەم بېرىدىغان بىر خىل جىگدە بىرىكمىسىنى بايقىدى
بۆرىلەرنىڭ قانداق قىلىپ ئىت بولۇپ قالغانلىق ھېكايىسى بىز ئويلىغاندىنمۇ غەلىتە
تەتقىقاتچىلار سوزۇلما خاراكتېرلىك ياللۇغنىڭ كەينىدىكى يوشۇرۇن قوزغاتقۇچى ئامىلنى ئاشكارىلىدى
مەنبە: ScienceDaily Health | Fri, 18 Sep 2026 00:25